We scrollen wat af tegenwoordig. Berichten, blogs, insta-captions, memes, tweets (ja, ik volhard), AI-gegenereerde nieuwsflitsen – het is allemaal “lezen”. Maar… telt dat ook echt als lezen? En belangrijker nog: heeft het dezelfde impact als een papieren boek openslaan? Onderzoekers uit Valencia doken erin en brachten het antwoord verrassend helder in kaart.

Voor deze meta-analyse (Altamura et al., 2023) die ik vond via Best Evidence in Brief, bekeken ze 40 studies met in totaal bijna een half miljoen (!) deelnemers en vergeleek vrijetijdslezen op digitale dragers met leesbegrip. De centrale vraag: levert digitaal lezen iets op voor je tekstbegrip, of is het vooral tijdverdrijf met weinig effect?

Het antwoord is genuanceerd – maar mogelijks niet wat de digitale optimist hoopte. Al zul je het wel al geraden hebt als je mijn blog al langer, euh, digitaal leest.  De gemiddelde relatie tussen digitaal vrijetijdslezen en tekstbegrip is klein maar significant positief (r = .055). Dat klinkt misschien hoopgevend, maar zet dat even naast de veel sterkere verbanden voor traditioneel lezen op papier (vaak r = .30 of hoger), dan weet je: er zit een verschil.

Wat nog interessanter is: de impact verschilt sterk per leeftijd.

• In de basisschool en vroege middelbare school hangt digitaal lezen negatief samen met begrijpend lezen.

• Pas in de latere jaren van het secundair of voortgezet onderwijs en bij studenten slaat het verband om en wordt het positief.

Waarom dat verschil? De onderzoekers wijzen op de kwaliteit van digitale teksten: kort, snel, oppervlakkig en vaak geschreven in informeel taalgebruik. Denk: “Haha lol idk ff checken brb.” Voor jonge lezers die hun taal- en leesbasis nog opbouwen, helpt dat dus niet bepaald.

Daar komt bij dat digitale leesomgevingen vaak vol afleiding zitten – en wie al moeite heeft met lezen, laat zich sneller wegklikken.

Maar is er dan geen hoop voor het scherm? Toch wel. Niet alle digitale leesactiviteiten zijn gelijk. Als jongeren via het scherm informatie opzoeken, langere e-boeken lezen of nieuwsartikelen doorspitten, is dat een ander verhaal dan appjes scannen of eindeloos TikTok-ondertitels lezen. De meta-analyse vond ook: lineaire, informatieve digitale leesvormen hebben meer kans op een positief effect. Daarnaast speelt leeftijd dus een rol. Oudere leerlingen blijken digitaal lezen beter te kunnen benutten, waarschijnlijk omdat ze al een stevige leesbasis hebben én beter zijn in het negeren van afleiding.

Laat kinderen gerust lezen op een scherm, maar zie het niet als volwaardige vervanger voor traditioneel lezen.
Vooral in de basisschooljaren is investeren in papieren boeken, rijke teksten en geconcentreerde leestijd nog steeds de beste route naar leesbegrip. Digitale media kunnen een aanvulling zijn, maar alleen als het gaat om teksten met inhoud – en zonder dat Instagram op de achtergrond knippert.

Abstract van de meta-analyse:

Previous research has evidenced a strong positive relationship between leisure print reading habits and reading comprehension across the lifespan. The rapid evolution of new forms of leisure digital reading could modify such a relationship. This meta-analysis extends previous research by analyzing the relationship between leisure digital reading habits and reading comprehension. We analyzed 40 effect sizes using multilevel analysis. Data involved 469,564 participants from studies published between 2000 and 2022. The average effect size reflects a small significant effect on reading comprehension (r = .055), which contrasts with the medium size effects found in the literature related to print reading habits and comprehension. This relationship is significantly moderated by the reader’s educational stage. At early stages (primary and middle school) negative relationships are observed between leisure digital reading and text comprehension, while at later stages (high school and university) the relationship turns positive. We highlight the different contributions that reading modalities and technological contexts have on our reading comprehension, especially across the lifespan. In sum, leisure digital reading does not seem to pay off in terms of reading comprehension, at least, as much as traditional print reading does.