We doen in onderwijs wereldwijd al decennia ons best om dingen beter te maken. Of nog langer als je Larry Cuban volgt. Denk dan aan nieuwe plannen, nieuwe curricula, nieuwe vormen van professionalisering, nieuwe structuren. Soms lijkt het alsof elke paar jaar de volgende grote oplossing wordt gelanceerd. Toch blijft iets opvallends constant: in veel scholen verandert er uiteindelijk minder dan je zou verwachten. Zelf leg ik dit soms uit omdat je scholen niet dicht kan doen voor twee jaar om alles opnieuw uit te werken. Soms lijkt het teveel op een lekke band vervangen terwijl je nog aan het rijden bent. Een ding weet ik zeker: het is meestal niet omdat leerkrachten koppig zijn of directies niet willen bewegen. Maar een nieuwe review-studie voegt een set van andere verklaringen toe: het is ook omdat scholen functioneren als iets veel hardnekkigers dan een organisatie. Ze zijn instituties.

Dat klinkt theoretisch, maar het is eigenlijk heel simpel. Instituties zijn systemen die steunen op diep ingebedde overtuigingen, routines en structuren. Dingen die zo vanzelfsprekend zijn geworden dat niemand ze nog in vraag stelt. De leeftijdsgraden, de zomervakantie, de 8 tot 3 schooldag, de manier waarop we lesgeven, hoe we beoordelen, hoe we klassen organiseren. Dat alles is ooit op een bepaald moment logisch gemaakt en daarna langzaam maar zeker gewoon geworden. En als iets gewoon is, duurt het niet lang of het wordt ook gezien als de enige juiste manier. De bekende grammar of schooling (vandaar ook mijn verwijzing naar Cuban in het begin van deze post).

Precies daarom botsen zoveel hervormingen op onzichtbare muren. Beleidsmakers kunnen nieuwe regels schrijven, onderzoekscentra kunnen nieuwe kaders introduceren en scholen kunnen opleidingen volgen. Maar zodra die veranderingen neerstrijken in het echte leven van een school, botsen ze direct op andere krachten. Op gewoontes, op professionele normen, op verwachtingen van ouders, op bureaucratische processen, op marktlogica’s rond keuzevrijheid en verantwoording, op de cultuur van een schoolteam dat door jaren van ervaring gevormd is. Die krachten trekken aan elkaar, spreken elkaar soms tegen en herstellen meestal de vertrouwde status quo.

De grote review van Ebony Bridwell-Mitchell en Soojung Lee laat mooi zien hoe dit gebeurt. Ze bekeken 147 studies over schoolverbetering en vonden telkens hetzelfde patroon. Hervormingen gaan  bijna altijd samen met microbeslissingen van mensen die proberen te doen wat haalbaar en verstandig lijkt. Ze interpreteren beleid op basis van hun eigen ervaringen, routines en overtuigingen en passen het aan aan wat hun collega’s waardevol vinden.  Legitimiteit wordt dan gezocjt in wat in het veld als normaal of verstandig wordt gezien. Niet uit kwade wil, maar omdat het zo werkt wanneer je in een instituut leeft. Het resultaat is dat veel vernieuwingen minder vernieuwend zijn dan je op papier zou vermoeden.

Weet wel: dat maakt verandering niet onmogelijk. Het toont wel waarom ze vaak minder snel gaat dan we zouden willen. Echte verandering ontstaat wanneer verschillende logica’s elkaar versterken in plaats van tegenwerken. Wanneer wat beleid vraagt ook klopt met wat professionals geloven, wanneer de bredere samenleving dezelfde richting uitkijkt, wanneer de bureaucratische structuren niet afremmen maar ondersteunen, en wanneer kleine lokale experimenten voldoende tijd krijgen om volwassen te worden. Dat gebeurt niet vaak, maar het gebeurt wel. Het is precies de reden waarom sommige veranderingen uiteindelijk wel voet aan de grond krijgen en andere verdwijnen zonder veel sporen na te laten.

Wat de studie vooral toont dat onderwijs niet traag verandert omdat mensen niet willen veranderen, maar omdat het gebouwd is om stabiel te zijn. Dat is soms frustrerend, maar het beschermt ook tegen grillige trends en overhaaste ingrepen.Duurzame vernieuwing vraagt dus niet alleen nieuwe ideeën, maar ook het langzaam verschuiven van de logica’s die ons onderwijs bij elkaar houden. Pas dan verandert niet alleen de policy, maar ook de praktijk.