Je hebt het zelf wellicht al gehoord: slaap er een nachtje over en plots zal alles op zijn plaats vallen. Het is het idee dat dromen een bron van inzicht kunnen zijn en je problemen kunnen helpen oplossen. Of tenminste dat nachtrust kan helpen. Een recente studie van Konkoly en collega’s probeert dat idee experimenteel vast te pakken. Toen ik deze studie en het bijbehorende persbericht las, kwam bij mij al snel de vrees dat mensen hiermee aan de haal zullen gaan. Dus even een kritische analyse.
De opzet is echt slim te noemen. Deelnemers krijgen voor het slapengaan een reeks creatieve puzzels. Tijdens REM-slaap worden sommige van die puzzels subtiel opnieuw geactiveerd via geluidscues. Het doel: nagaan of je dromen niet alleen kunt sturen, maar ook productiever kunt maken.
Dat eerste lukt vrij overtuigend. Deelnemers droomden vaker over de puzzels die gecued werden dan over de andere. Dat is geen detail. Droominhoud experimenteel beïnvloeden is methodologisch moeilijk. Dit deel van het verhaal staat dus relatief stevig. Men kon bepalen waarover mensen dromen. Maar daar stopt de zekerheid ook grotendeels.
Wanneer je kijkt naar het effectief oplossen van de puzzels de volgende ochtend, is het beeld veel minder duidelijk. In de volledige groep is er geen significant voordeel voor de gecuede puzzels. Met andere woorden: het feit dat je ergens over droomt, betekent niet automatisch dat je het ook beter oplost. Mij lijkt dat niet onlogisch. Men had namelijk niet de oplossingen met cues meegegeven. Maar dit gaat natuurlijk tegen de hoop in.
De auteurs gingen een stap verder en keken naar een subgroep van deelnemers die effectief meer over de gecuede puzzels droomden. In die groep lijkt er wél een effect te zijn. Maar dat is een post-hoc analyse. Je selecteert deelnemers op basis van hoe sterk ze reageren op je manipulatie en kijkt daarna of de manipulatie werkt. Dat kan interessante pistes opleveren, maar het is minder harde evidentie. Het risico op overschatting ligt hier altijd op de loer.
Er is nog iets. De deelnemers wisten dat het onderzoek over dromen en probleemoplossen ging en kregen zelfs strategieën aangereikt om in hun dromen met die puzzels aan de slag te gaan. Dat maakt het moeilijk om demand effects volledig uit te sluiten. Misschien dromen mensen meer over bepaalde puzzels omdat ze denken dat dat verwacht wordt. Of rapporteren ze het achteraf anders.
Ook de meting zelf is niet triviaal. Wat telt als “dromen over een puzzel”? Dat wordt deels bepaald via droomrapporten achteraf, deels via signalen tijdens de slaap. Beide zijn interessant, maar ook gevoelig voor interpretatie en ruis.
En dan is er nog de omvang van de studie. Twintig deelnemers, een binaire uitkomst (opgelost of niet) en beperkte mogelijkheid om verschillen tussen puzzels goed te modelleren. Dat maakt de resultaten kwetsbaar. Kleine verschuivingen kunnen snel groot lijken.
Misschien nog het meest opvallende detail: lucid dreams, vaak naar voren geschoven als hét mechanisme voor creatief probleemoplossen tijdens de slaap, lijken hier niet beter te werken. Integendeel, de cijfers suggereren zelfs het omgekeerde, al zijn ze te klein om daar veel uit af te leiden.
Ok, nu vraag je je misschien af wat er dan over blijft van dit onderzoek?
Vooral dit: je kunt de kans vergroten dat mensen over een probleem dromen. Dat is interessant en opent vragen over hoe geheugen en slaap samenwerken. Daarnaast is er een voorzichtige aanwijzing dat wanneer een probleem conceptueel in een droom opduikt, de kans op een oplossing nadien iets groter kan zijn.
Maar dat is iets anders dan zeggen dat dromen problemen oplossen. Of dat je met de juiste techniek je slaap kunt “optimaliseren” voor creativiteit. Het is verleidelijk om van een elegant experiment snel een sterk verhaal te maken. Zeker wanneer het zo mooi aansluit bij een intuïtief idee. Maar net daarom is voorzichtigheid hier geen zwakte, maar een sterkte.
Misschien helpt het om het zo te bekijken. Deze studie toont dat we een klein stukje van het droomproces kunnen beïnvloeden. Wat die dromen vervolgens doen met ons denken, is een stuk complexer. En voorlopig vooral: nog niet helemaal duidelijk.