In De Tijd verscheen vorige maand een opiniestuk waarin werd gepleit voor zesdaagse schoolweken in kwetsbare wijken. De aanleiding was onder andere de noodgedwongen invoering van een vierdaagse schoolweek op verschillende Nederlandstalige basisscholen in Brussel. Ik schrijf noodgedwongen omdat ik weet dat geen van de 17 scholen dit zomaar doet. Ik kreeg al eerder heftige reacties toen ik hierover schreef.
In Brussel wordt meestal concreet de woensdagvoormiddag vrijgemaakt en worden de lesuren over de andere dagen verdeeld. De auteurs verwezen onder andere naar Amerikaans onderzoek dat zou aantonen dat een vierdaagse schoolweek gepaard gaat met meer jeugdcriminaliteit. Ze noemen niet concreet welk onderzoek, maar met wat speurwerk vermoed ik dat het over Fischer en Argyle (2018) gaat.
Maar dit weekend kwam ik via Larry Ferlazzo een nieuwe studie van Najam en Thompson (2026) tegen, gepubliceerd in het Journal of Policy Analysis and Management. De onderzoekers onderzochten ook de relatie tussen vierdaagse schoolweken en jeugdcriminaliteit. En hun resultaten zijn best opvallend, maar met een belangrijke nuance!
Wat onderzochten ze?
In de Verenigde Staten kiezen steeds meer scholen voor een vierdaagse schoolweek. Dat gebeurt deels om gelijkaardige redenen als in Brussel. Scholen doen dit onder andere om kosten te besparen, maar vooral om het gemakkelijker te maken om leraren aan te trekken en te behouden. Maar, in de praktijk gaan leerlingen dan doorgaans op maandag of vrijdag niet naar school, terwijl de vier andere schooldagen langer worden.
De onderzoekers combineerden gegevens over jeugdcriminaliteit uit zes Amerikaanse staten met informatie over de invoering van vierdaagse schoolweken. Ze keken daarbij naar jongeren tussen 14 en 17 jaar en gebruikten gegevens tot 2019.
Belangrijk is dat ze niet simpelweg gebieden met vier en vijf schooldagen vergeleken. Ze onderzochten hoe de criminaliteit veranderde nadat scholen overstapten op een vierdaagse schoolweek, in vergelijking met gebieden waar dat niet gebeurde. Daarvoor gebruikten ze een zogenaamde difference-in-differences-benadering.
Het is dus geen gerandomiseerd experiment, maar wel een methode waarmee je dichter bij een causale verklaring kunt komen dan bij een gewone correlatie. Al blijven er uiteraard beperkingen.
En wat bleek?
De resultaten lijken niet meteen geruststellend voor onze hoofdstad. Wanneer het aantal leerlingen in een vierdaagse schoolweek toenam, vonden de onderzoekers een stijging in geregistreerde jeugdcriminaliteit. Hun schattingen wijzen op:
- 12% meer jeugdcriminaliteit in totaal.
- 20% meer vermogensdelicten.
- 9% meer geweldsdelicten.
- 15% meer delicten buiten de school.
Er was ook een opvallende uitzondering die tot cynische reacties kan leiden. Tijdens de gewone schooluren registreerden de onderzoekers ongeveer 9% minder drugs- en alcoholgerelateerde delicten.
De toename van criminaliteit deed zich trouwens niet uitsluitend voor op de extra vrije schooldag. Ook op andere weekdagen en in het weekend merkten de onderzoekers een toename op. Wat kan hiervoor de verklaring zijn? Misschien dat ouders hun werkuren of andere verplichtingen aanpassen om op de vrije dag toezicht te kunnen houden, waardoor er op andere momenten juist minder toezicht is. Dit kan een hypothese zijn. De onderzoekers kunnen niet aantonen welk mechanisme precies verantwoordelijk is voor de gevonden effecten.
De effecten bleken niet overal even groot. Vooral in niet-landelijke gebieden en gebieden met een groter leerlingenaantal waren de stijgingen meer uitgesproken. Dat is interessant, omdat de vierdaagse schoolweek in de Verenigde Staten oorspronkelijk vooral in landelijke gebieden populair was. Maar terug ogenschijnlijk slecht nieuws voor Brussel.
Hoe sterk is dit onderzoek?
Ik vind het een behoorlijk sterke studie. De onderzoekers gebruiken gedetailleerde politieregistraties, onderzoeken zes staten en voeren verschillende aanvullende analyses uit om in te schatten of hun bevindingen standhouden.
Ze controleren bijvoorbeeld ook of vergelijkbare veranderingen bij jongvolwassenen optreden. Dat blijkt niet het geval. Dit maakt het minder waarschijnlijk dat de resultaten uitsluitend verklaard worden door algemene veranderingen in de criminaliteit in die gebieden. Ik zou hier zelf niet aan hebben gedacht, eerlijk gezegd. Good thinking.
Toch moeten we voorzichtig blijven. Scholen kiezen niet willekeurig voor een vierdaagse schoolweek. Misschien zijn er andere veranderingen die samengaan met die beslissing en die ook invloed hebben op criminaliteit. De onderzoekers proberen daarmee rekening te houden, maar kunnen niet alle alternatieve verklaringen uitsluiten.
Het onderzoek levert sterke aanwijzingen op dat de invoering van een vierdaagse schoolweek ongewenste gevolgen kan hebben, maar het vertelt ons nog niet precies waarom.
En nu over Brussel
Hier wordt het interessant, maar ook ingewikkeld. In het opiniestuk in De Tijd wordt verwezen naar eerder onderzoek uit Colorado, waarin een stijging van ongeveer 20% in de jeugdcriminaliteit werd beschreven. De nieuwe studie bevestigt in belangrijke mate dat eerdere waarschuwingssignaal en breidt het onderzoek uit naar zes staten.
Maar er zijn twee belangrijke verschillen met de situatie in Brussel, waarvan je er een al kon ontdekt hebben in deze post. Ten eerste gaat het in de Amerikaanse onderzoeken doorgaans namelijk om een volledige extra vrije dag, meestal op maandag of vrijdag. In Brussel gaat het om de woensdagvoormiddag, waarbij de lesuren op andere momenten worden ingehaald. Dat is niet hetzelfde.
Ten tweede onderzochten Najam en Thompson jongeren van 14 tot 17 jaar, terwijl het in Brussel om basisschoolleerlingen gaat. We kunnen dus niet zomaar aannemen dat dezelfde effecten bij jongere kinderen optreden.
Dat betekent niet dat we de Amerikaanse resultaten moeten negeren. Integendeel, ze geven een goede reden om na te denken over de mogelijke onbedoelde gevolgen van een andere indeling van de schoolweek. Maar we mogen niet doen alsof dit onderzoek rechtstreeks aantoont dat een vrije woensdagvoormiddag op Brusselse basisscholen tot meer jeugdcriminaliteit zal leiden.
Tegelijk blijft de vraag wat deze resultaten betekenen voor een specifieke context zoals Brussel. Daarover zegt het onderzoek veel minder dan sommige lezers misschien zouden denken.
Een vierdaagse schoolweek invoeren zonder de gevolgen goed te onderzoeken, lijkt me geen goed idee. Maar een zesdaagse schoolweek voorstellen op basis van onderzoek naar de nadelen van vier dagen, is evenmin vanzelfsprekend.
Misschien is dat wel de belangrijkste les: niet alleen het aantal schooldagen telt, maar ook wat er tijdens die dagen gebeurt, voor welke leerlingen, en wat er gebeurt wanneer ze niet op school zijn.