Meedoen aan PISA, PIRLS of TIMSS is belangrijk voor een onderwijssysteem, maar is dat ook wel het geval voor de leerling. De OESO bekeek deze vraag zelf ook in deze annex bij PISA uit 2023 eb onderzocht in welke mate de motivatie en inspanning van leerlingen tijdens deze test een rol spelen en de resultaten beïnvloeden.

PISA is namelijk voor leerlingen een zogenaamde low-stakes test: leerlingen ervaren geen persoonlijke consequenties van hun prestaties. Dit heeft als risico dat sommige leerlingen minder moeite doen, wat de resultaten kan vertekenen. De OESO probeert dit tegen te gaan door de test als belangrijk voor het land te presenteren, maar ze geven in hun annex aan dat studies tonen dat dit niet altijd voldoende is. In landen als de VS bijvoorbeeld, presteren leerlingen significant beter wanneer er een beloning aan hun resultaten is gekoppeld. In andere landen, zoals Shanghai, blijken zulke prikkels nauwelijks een invloed te hebben.

Het onderzoek van 2022 laat zien dat leerlingen gemiddeld minder inspanning rapporteren voor de PISA-test dan voor toetsen die meetellen voor hun cijfers. Meisjes geven over het algemeen aan harder te werken dan jongens, en dit patroon is consistent in meerdere landen. Interessant is dat er een daling in gerapporteerde inspanning te zien is sinds 2018. Dit kan wijzen op een bredere trend van verminderde betrokkenheid bij school en leren, of enkel op testen die er niet toe doen.

Naast zelfrapportage heeft PISA ook gedragsindicatoren gebruikt om motivatie te meten. Zo blijkt dat leerlingen vaak slechter presteren in de tweede testhelft, wat suggereert dat hun focus afneemt. Dit effect is sterker in sommige landen dan in andere. Ook is er een analyse van patronen in antwoorden; bijvoorbeeld, leerlingen die steeds hetzelfde antwoord geven op tegenstrijdige stellingen tonen waarschijnlijk weinig betrokkenheid.

De resultaten onderstrepen een belangrijke nuance: PISA meet niet alleen wat leerlingen weten en kunnen, maar ook hoe gemotiveerd ze zijn om dat te laten zien. Dit heeft implicaties voor hoe we de resultaten interpreteren en benadrukt de noodzaak om verder te kijken dan de cijfers. Uiteindelijk gaat het niet alleen om wat leerlingen op papier presteren, maar ook om hoe we hen kunnen stimuleren om hun volledige potentieel te benutten.