Je zou denken dat wiskunde een van de veiligste vakgebieden is: geen lobby’s van farmabedrijven, geen politieke ideologieën die de toon zetten, gewoon strakke logica en bewijs. Maar dit nieuwe rapport van de International Mathematical Union (IMU) en de ICIAM laat zien dat ook hier fraude en nep-publicaties steeds meer binnendringen.

De aanleiding is opvallend: eind 2023 besloot Clarivate – de club; of eerder het bedrijf, achter Web of Science, waarmee je bijvoorbeeld van zien wie highly cited researchers zijn  – om het hele vakgebied wiskunde te schrappen. Niet omdat er te weinig wiskundigen waren, maar omdat de cijfers in hun databank zó besmet waren geraakt door nep journals en citatiekartels dat je de waarde van die lijst niet meer kon vertrouwen.

Wat is er misgegaan? Bibliometrie, het geheel van impactfactoren, citatie-aantallen, rankings, is te dominant geworden. In een vak als wiskunde, waar sowieso minder wordt gepubliceerd en geciteerd dan in andere wetenschappen, maakt dat de cijfers extra kwetsbaar. En waar cijfers belangrijk worden, ontstaat ruimte voor manipulatie. Denk aan tijdschriften die tegen betaling alles publiceren, onderzoekers die elkaar systematisch citeren om de eigen impact op te krikken, of dubieuze “bewijzen” van beroemde vermoedens die zonder degelijke peer review worden geplaatst.

Het resultaat? Goede onderzoekers verliezen kansen op financiering of jobs omdat anderen hun cv kunstmatig oppompen. Middelen gaan naar kwantiteit in plaats van kwaliteit. En misschien nog belangrijker: vertrouwen in wetenschap brokkelt af – niet alleen binnen de academische wereld, maar ook daarbuiten.

Het rapport doet gelukkig meer dan klagen. Beleidsmakers krijgen het advies om minder naar rankings en lijstjes te kijken en meer te investeren in expertbeoordeling. Universiteiten worden aangemoedigd om onderzoekers te beoordelen op hun beste werk, niet op aantallen publicaties. En individuele onderzoekers krijgen een duidelijke oproep: vermijd predatory journals, spreek collega’s aan op dubieuze praktijken, en leer jonge onderzoekers hoe ze nep van echt onderscheiden. Iets wat vandaag de dag moeilijker en moeilijker wordt door AI, natuurlijk.

Maar tegelijk blijven er vragen. Hoe organiseer je expertbeoordeling op grote schaal zonder dat het systeem vastloopt? Hoe overtuig je universiteiten die internationale rankings als marketing gebruiken? En hoe help je jonge onderzoekers die predatory journals soms als enige kans zien om mee te tellen? De aanbevelingen zijn een belangrijke stap, maar het grotere spanningsveld – tussen bibliometrie, ongelijkheid en de macht van uitgevers – blijft voorlopig bestaan.

De boodschap blijft dus dubbel: dit rapport is een wake-up call én een uitnodiging. Minder blind vertrouwen op cijfers, meer oog voor kwaliteit en integriteit. Alleen dan zorgen we ervoor dat wetenschap – zelfs in de wiskunde – een bron van vertrouwen blijft.