Afgelopen week sprak Jeroen Janssen, collega, in feite ook wel mijn baas en co-auteur, zijn oratie uit in Utrecht, met als titel Complexe leeromgevingen. Ik kon er door ziekte niet bij zijn. Maar gelukkig staat zijn rede helemaal online. Het was een rede die tegelijk optimistisch en realistisch was. Optimistisch, omdat universiteiten steeds vaker inzetten op krachtige vormen van onderwijs die studenten voorbereiden op de grote vraagstukken van onze tijd. Realistisch, omdat diezelfde leeromgevingen ook valkuilen kennen.
Janssen schetste hoe onderwijsvormen zoals Project Based Learning, Challenge Based Learning en Community Engaged Learning in essentie veel overeenkomsten hebben: studenten werken in teams, aan echte vraagstukken, vaak met externe partners. Het gaat niet om kennis vertellen, maar om kennis transformeren. Toch toonde hij ook aan hoe makkelijk onderzoekers (en instellingen) de verschillen uitvergroten, terwijl de overeenkomsten ons juist helpen om beter te begrijpen wanneer zulke leeromgevingen werken – en wanneer niet.
En dat is cruciaal, want de effectiviteit van complexe leeromgevingen blijkt allesbehalve eenduidig. Meta-analyses laten variabele resultaten zien: soms grote positieve effecten, soms kleine of zelfs negatieve. Het punt is dan ook niet óf ze werken, maar wanneer en onder welke condities. Denk aan intensiteit, ondersteuning, reflectie: factoren die het verschil maken tussen wenselijke moeilijkheden en niet-productieve verwarring.
Het spannendste deel van de oratie ging misschien wel over de olifant in de kamer: generatieve AI. Janssen wees erop dat ChatGPT en vergelijkbare tools studenten ogenschijnlijk helpen, maar dat dit vaak prestaties betreft, niet duurzaam leren. De prestatie-illusie ligt op de loer: minder inspanning, maar ook minder diepgang. De uitdaging is dus om AI niet te gebruiken als shortcut, maar als partner in knowledge transforming. Daarvoor is actieve verwerking nodig, dialoog, kritisch bevragen – precies de elementen waarvan we uit onderwijsonderzoek weten dat ze leren versterken.
Zijn conclusie was even eenvoudig als uitdagend: onderwijs draait om leren, niet om presteren. Complexe leeromgevingen kunnen daarbij een sleutelrol spelen, mits we ze zorgvuldig ontwerpen en studenten ondersteunen bij samenwerking en zelfregulatie. En als we generatieve AI op die manier weten in te zetten, kan ze van bedreiging veranderen in bondgenoot.