De digitale kloof wordt vaak voorgesteld als een kwestie van toegang. Wie minder middelen heeft, heeft minder toestellen en minder bandbreedte. Wie meer middelen heeft, heeft meer technologie. En dit alles helpt de leesprestaties niet. Dit verhaal lijkt eenvoudig. Te eenvoudig. Dit alles nog los van de denkfout die meestal schuilgaat in het kloofdenken.
Maar een recente Duitse studie van Heinz en collega’s naar leesinterventies in het basisonderwijs zet dat beeld namelijk op losse schroeven. Wat blijkt? In deze steekproef hadden gezinnen zonder universitair opgeleide ouders niet minder digitale apparatuur. Integendeel, bepaalde toestellen zoals smartphones met internet kwamen er zelfs vaker voor bij de jonge kinderen.
De klassieke eerste digitale kloof, die van toegang, lijkt hier dus minder evident dan we soms denken.
Dan komt het tweede deel van het verhaal.
Wanneer de onderzoekers keken naar leesprestaties, bleek niet zozeer de aanwezigheid van toestellen relevant, maar het gebruik ervan. Leerlingen met een hoge digitale mediaconsumptie scoorden lager op lezen bij de startmeting. Dat verband zegt niets over causaliteit. Meer schermtijd veroorzaakt niet automatisch minder leesvaardigheid. Maar het patroon is duidelijk genoeg om niet zomaar te negeren.
Dat roept een ongemakkelijke vraag op. Misschien zit de hedendaagse digitale kloof minder in het hebben van technologie en meer in de manier waarop die technologie ingebed is in dagelijkse routines.
Toestellen kunnen toegang geven tot informatie, maar ze kunnen evengoed een omgeving creëren van versnipperde aandacht, snelle prikkels en oppervlakkige verwerking. Dat is geen moreel oordeel over schermen, maar vooral een cognitieve vaststelling. Diep lezen vraagt concentratie, volgehouden aandacht en mentale inspanning. Dat zijn eigenschappen die niet vanzelfsprekend worden getraind in veel hedendaagse digitale contexten.
Interessant genoeg bleek ook dat leerlingen in dit onderzoek die thuis veel digitale media gebruiken niet automatisch meer profiteren van digitale leesinterventies op school. Digitale vertrouwdheid is blijkbaar niet hetzelfde als digitale leercompetentie.
Dat maakt het debat over digitalisering in het onderwijs ingewikkelder dan de vraag of we meer of minder technologie nodig hebben. Het gaat vooral over wat we ermee doen. En misschien nog belangrijker: wie het gebruik begeleidt en met welk doel.
Net een DUH-moment ervaren. “Dat maakt het debat over digitalisering in het onderwijs ingewikkelder dan de vraag of we meer of minder technologie nodig hebben. Het gaat vooral over wat we ermee doen.” Dat geldt al eeuwen, en ik roep het al decennia, voor slagersmessen en geweren en…