Zoals ik gisteren al schreef, heb ik vorige week met verschillende andere wetenschappers (en beleidsmensen trouwens ook) nagedacht over de wereldwijde achteruitgang van prestaties op PISA, PIRLS, TIMSS… Opvallend weinig aandacht voor het didactische, trouwens. Ik schreef bewust niet “leerprestaties”, want dat raakt net aan een van de rode lijnen doorheen de verschillende discussies. Naast alle mogelijke verklaringen die de revue passeerden, kwam er steeds weer wel iemand met de ongemakkelijke vraag: zijn testen zoals PISA en de andere internationale vergelijkingen nog van deze tijd.

Niet dat men het belang van internationaal vergelijken naar de prullenmand wilde verwijzen, maar een van de vraagstellers stelde het zo: PISA werd meer dan 25 jaar geleden ontwikkeld, waarom zou die nu nog goed aansluiten bij de werkelijkheid van vandaag? Dat de test elke ronde nieuwe elementen krijgt en wel degelijk evolueert, werd zo wel opvallend genegeerd. Maar iemand anders ging nog verder door zich luidop af te vragen of we ons niet in een post-schrift tijdperk bevinden. Misschien zijn teksten vandaag de dag niet meer zo belangrijk?

In reacties wezen wetenschappers bijvoorbeeld op de sterke correlatie tussen lees- en luisterbegrip. Het belang van voor- en achtergrondkennis werd tegelijkertijd algemeen erkend. Maar de vraag bleef bij me hangen.

Ik moest direct aan een thermometer denken. Die kan vertellen dat je een verhoogde temperatuur hebt, of misschien zelfs koorts. Het ding vertelt je niet of je griep hebt of niet. Het legt een symptoom bloot, maar net als bij PISA en co. is de mogelijke oorzaak moeilijk vast te stellen. Moeten we de thermometer vervangen als blijkt dat we constant met koorts rondlopen?

Opgelet, ik heb al gemerkt dat er meerdere, moderne vormen van thermometers zijn. Ik gebruik zelf al een tijdje een elektronische, maar tijdens corona doken de zeer gespecialiseerde exemplaren op. Net zoals PISA, PIRLS en TIMSS evolueren.

Maar net als elke metafoor heeft ook deze vergelijking beperkingen. Over lichaamstemperatuur zijn we het behoorlijk eens, en in feite zijn PISA en co vooral een verzameling van thermometers en was de moeilijke vraag vooral: is die temperatuur nog wel zo belangrijk. Misschien moeten we vandaag eerder naar iets anders kijken.

Maar net door deze laatste opmerking, denk ik dat ik mijn persoonlijke antwoord wel weet. Misschien zijn basisvaardigheden wel degelijk vergelijkbaar met de temperatuur van ons lichaam. Als er met die iets misgaat, kan er van alles misgaan in onze samenleving. Zonder begrijpend lezen zal het verwerven van informatie en bij uitbreiding kennis, niet goed lukken, noch op papier, noch op scherm, noch in een video.

Na een vorige slechte ronde op PIRLS of PISA vroeg een Nederlandse hoogleraar, die nu met emeritaat is, me of het zo erg is dat arme kinderen niet meer kunnen lezen. Ik dacht dat deze persoon een grapje maakte, maar dat bleek niet zo te zijn. Ik denk dat ik zelf nog lang niet klaar ben om de ambitie van democratisering achter me te laten. En dan heb je dus tools nodig om de toestand in kaart te brengen. Opgelet, elk middel heeft zijn beperkingen, en die moet je goed kennen. Maar schiet niet zomaar op de boodschapper…