De voorbije dagen las ik verschillende stukken over hoe de school een (in de artikels vaak negatieve) invloed heeft op het welbevinden van de leerlingen. Maar hoe groot is die invloed eigenlijk? Het lijkt een eenvoudige vraag, maar het antwoord is dat een pak minder. Eerder onderzoek, zoals de JOP-monitor, toonde al dat scholen vaak het welbevinden van hun leerlingen voor een groot deel van buitenaf erven. Leerlingen laten hun thuissituatie, persoonlijke ervaringen en eventuele psychische problemen immers niet aan de schoolpoort achter. Dat betekent uiteraard niet dat scholen geen verschil kunnen maken, maar wel dat we voorzichtig moeten zijn wanneer we verschillen in welbevinden tussen scholen zomaar aan die scholen zelf toeschrijven.
Maar er zijn nog mogelijke vragen te stellen. Kan een positieve schoolomgeving bijdragen aan het psychisch welzijn van leerlingen? Of zou het ook omgekeerd kunnen zijn? Dat het psychisch welzijn van leerlingen meebepaalt hoe ze hun schoolomgeving ervaren? Een nieuwe studie van Esparza en collega’s, gepubliceerd in Journal of Adolescent Health, onderzocht deze wisselwerking in de mate van het mogelijke.
De onderzoekers gebruikten gegevens uit de Amerikaanse ABCD-studie, een groot longitudinaal onderzoek waarin kinderen en jongeren gedurende meerdere jaren worden gevolgd. Voor deze analyse beschikten ze over gegevens van 8454 jongeren, met vier jaarlijkse meetmomenten tussen ongeveer 10 en 14 jaar.
Ze onderzochten drie zaken: conflicten binnen het gezin, de schoolomgeving zoals leerlingen die ervaren, en psychische problemen. Bij die laatste maakten ze een onderscheid tussen internaliserende problemen, zoals angst en somberheid, en externaliserende problemen, zoals agressief gedrag. De schoolomgeving brachten ze vooral in kaart aan de hand van de relaties met leraren en het gevoel van veiligheid op school.
De onderzoekers gebruikten een zogenaamd random-intercept cross-lagged panel model. Achter die ingewikkelde naam schuilt een belangrijk onderscheid. Het is namelijk één ding om vast te stellen dat jongeren met meer psychische problemen gemiddeld ook minder positief zijn over hun school. Het is iets anders om na te gaan of een jongere die op een bepaald moment meer psychische problemen ervaart dan gewoonlijk, een jaar later ook zijn schoolomgeving minder positief beoordeelt. En uiteraard kan je op deze manier ook de omgekeerde richting onderzoeken.
Wat bleek nu? De psychische problemen van jongeren voorspelden vaker latere veranderingen in hun gezins- en schoolomgeving dan omgekeerd! Zo bleken jongeren met meer externaliserende problemen een jaar later vaker meer conflicten binnen hun gezin te ervaren. Ook internaliserende problemen voorspelden op bepaalde leeftijden meer gezinsconflicten. De omgekeerde richting, waarbij gezinsconflicten latere psychische problemen voorspelden, werd minder consistent gevonden.
Voor de schoolomgeving was het beeld in feite nog meer opvallend. De onderzoekers vonden na correctie voor meerdere statistische toetsen namelijk geen robuuste verbanden waarbij een positievere schoolomgeving een jaar later minder psychische problemen voorspelde. Omgekeerd waren er wel verschillende verbanden. Jongeren die meer internaliserende of externaliserende problemen ervoeren, beoordeelden hun schoolomgeving later vaker minder positief.
Er waren hierbij trouwens ook enkele verschillen tussen jongens en meisjes merkbaar. Zo voorspelden internaliserende problemen bij meisjes tussen 11 en 12 jaar een minder positieve schoolervaring een jaar later, terwijl dat verband bij jongens niet werd gevonden.
Toch moeten we hier voorzichtig mee zijn. De effecten die de onderzoekers vonden zijn klein, met gestandaardiseerde coëfficiënten die doorgaans tussen 0,04 en 0,09 liggen. Bovendien verdwijnen verschillende verbanden als de onderzoekers in aanvullende analyses ook rekening houden met individuele ontwikkelingstrajecten. Vooral het verband tussen externaliserende problemen in de vroege adolescentie en latere gezinsconflicten blijft relatief robuust.
We kunnen uit deze studie dus zeker niet concluderen dat scholen geen invloed hebben op het psychisch welzijn van hun leerlingen. Daarvoor is dit onderzoek, ondanks het sterke werk, minder geschikt. En bovendien bestaat er ander onderzoek dat wel degelijk effecten van de schoolomgeving aantoont. Wel toont het onderzoek dat de wisselwerking tussen leerlingen en hun omgeving complexer is dan je soms leest. Leerlingen worden beïnvloed door hun gezin en school, maar beïnvloeden op hun beurt ook die omgevingen, of op zijn minst hoe de jongere die dan ervaart.
En dat brengt ons terug bij de oorspronkelijke vraag. Wanneer we het welbevinden van leerlingen meten, wat meten we dan precies? De invloed van de school? De omstandigheden die leerlingen van buitenaf meebrengen? Of een combinatie van beide?
Ik vermoed zelf vooral dat laatste. En daarom moeten we voorzichtig zijn om scholen verantwoordelijk te houden voor het welbevinden van hun leerlingen. Niet omdat scholen er niets aan kunnen doen, maar omdat ze vaak lang niet alles in handen hebben.