Laat ik deze post beginnen met een kleine bekentenis. Ik hou zelf niet zo van groepswerk. Deed het niet zo graag als student en ik organiseer het niet zo graag als docent. Maar tegelijk weet ik dat groepswerk wel degelijk een krachtige manier kan zijn om leerlingen te laten leren. Maar mijn ervaring leert me dat het zeker niet altijd loopt zoals gehoopt. Sommige leerlingen nemen het voortouw, anderen kijken toe omdat ze niet mee kunnen, er geen woord tussen kunnen krijgen, of omdat ze gewoon parasieten zijn. Soms wordt er druk overlegd, maar bitterweinig geleerd. En soms komt een groep tot een prima eindresultaat, terwijl je je kunt afvragen of alle leerlingen er evenveel van hebben opgestoken. Ok, ik ben hier geen reclame aan het maken, besef ik. Laten we kijken naar hoe je als leraar groepswerk het best kunt begeleiden om dit allemaal te voorkomen?

Een nieuwe meta-analyse van Gao en collega’s, gepubliceerd in Review of Educational Research, biedt enkele interessante aanknopingspunten. De onderzoekers verzamelden 83 studies met in totaal bijna 7000 deelnemers. Ze onderzochten niet of groepswerk beter is dan klassikale instructie of individueel leren, maar wel welke meerwaarde adaptieve ondersteuning heeft bij samenwerkend leren. Dat klinkt misschien ingewikkeld, maar het basisidee is eenvoudig: geef leerlingen niet allemaal op elk moment dezelfde ondersteuning, maar probeer je hulp af te stemmen op wat ze effectief nodig hebben.

Eerst het onderzoek

De onderzoekers vonden een behoorlijk groot gemiddeld positief effect van adaptieve ondersteuning op het leren tijdens groepswerk (g = 0,73). Vooral de cognitieve leerresultaten gingen erop vooruit (g = 0,93). Ook de prestaties van de groep en de kwaliteit van het samenwerken verbeterden.

Toch is er wel wat voorzichtigheid nodig. De verschillen tussen de studies blijken bijzonder groot. Bovendien bleek het effect in gerandomiseerde experimenten aanzienlijk kleiner (g = 0,44) dan in studies met andere opzet. Dit hoeft niet te verbazen, maar is toch belangrijk om in het achterhoofd te houden. Nog een cruciale nuance: de onderzoekers vonden vooral positieve effecten wanneer leerlingen online of in hybride omgevingen samenwerkten. Bij leerlingen die fysiek samenwerkten, was het gemiddelde effect veel kleiner en statistisch niet eens significant! Dat betekent niet dat begeleiding tijdens groepswerk in een gewone klas niet helpt, maar wel dat we de grote gemiddelde effecten uit deze meta-analyse niet zomaar naar die klaspraktijk kunnen vertalen. Toch zijn er wel enkele interessante lessen uit te trekken.

Wat betekent dit voor de klas?

1. Kijk eerst waar een groep vastloopt, voor je helpt

Een van de interessantste bevindingen is dat ondersteuning die rekening houdt met cognitieve kenmerken, zoals voorkennis en prestaties, doorgaans betere resultaten oplevert dan ondersteuning die vooral inspeelt op sociale of affectieve kenmerken. Dat betekent dat je als leraar tijdens groepswerk niet alleen moet kijken of iedereen meedoet, maar vooral ook naar wat de (afzonderlijke) leerlingen begrijpen.

Stel dat vier leerlingen samen een probleem moeten oplossen. Er is druk overleg waarbij iedereen iets bijdraagt. De sfeer is uitstekend. Maar… alle groepsleden vertrekken vanuit dezelfde denkfout of misconceptie. Een extra aansporing om samen te werken zal in deze situatie weinig helpen. Een gerichte inhoudelijke vraag of een korte uitleg daarentegen, kan in deze situatie een pak nuttiger zijn. Maar een groep die de leerstof net goed begrijpt, maar vastloopt omdat één leerling alle beslissingen neemt, heeft net een andere interventie nodig.

Dit klinkt niet per se onlogisch, maar het betekent dat de vraag niet alleen is of je moet ingrijpen, maar vooral waarom.

2. Help niet alleen individuele leerlingen, maar ook de samenwerking zelf

De meta-analyse vond ook positieve effecten wanneer de ondersteuning gericht was op gezamenlijke activiteiten van leerlingen. Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat je een groep helpt om beter op elkaars ideeën voort te bouwen. In plaats van zelf meteen het antwoord te geven, kun je vragen:

• Waarom denken jullie dat dit klopt?
• Kan iemand verder bouwen op wat net gezegd is?
• Zijn jullie het eens over de redenering, of alleen over het antwoord?
• Kan iedereen uitleggen hoe jullie tot deze oplossing gekomen zijn?

Dit zijn voorbeelden van hoe je als leraar ondersteuning zou kunnen geven, geen specifieke vragen waarvan deze meta-analyse afzonderlijk de effectiviteit heeft aangetoond. Dit betekent dat je zo niet noodzakelijk het groepswerk overneemt. Je probeert de kwaliteit van het denken en samenwerken te verbeteren.

3. Geef niet automatisch meer hulp, maar de juiste hulp

Een ander belangrijk punt is dat ondersteuning niet altijd hetzelfde hoeft te zijn. Een groep die nog nauwelijks begrijpt wat de opdracht inhoudt, heeft misschien een uitgewerkt voorbeeld of extra instructie nodig. Een groep die al een eind op weg is, kan je wellicht met een gerichte vraag ruim genoeg helpen. Meer nog, een groep die goed bezig is, laat je misschien gewoon beter met rust. Adaptief ondersteunen betekent niet dat je voortdurend moet ingrijpen. Dit is deels het antwoord op de leerkracht die halverwege deze post al zat te denken: hoe doe ik dat allemaal?

Hoe bereid je dit dan voor? Je zorgt ervoor dat je vooraf enkele vormen van hulp klaar hebt, zoals een inhoudelijke hint, een tussenstap, een voorbeeld of een vraag die leerlingen dwingt hun redenering uit te leggen. Zo heb je al een repertoire voor tijdens de eigenlijke begeleiding en kies je wat past.

Ik besef maar al te goed dat dit allemaal nog steeds veel werk kan betekenen, zeker wanneer verschillende groepjes tegelijk hulp nodig hebben. De meta-analyse vertelt ons helaas niet hoe een leraar die afweging in een volle klas het efficiëntst kan maken, nochtans dé vraag, denk ik.

4. Vergeet de leerlingen met veel voorkennis niet

Een opvallend resultaat is dat adaptieve ondersteuning niet alleen voordelen opleverde voor leerlingen met weinig voorkennis. De effecten waren zelfs iets groter bij leerlingen die al meer vertrouwd waren met de leerstof. Dat betekent niet dat zwakkere leerlingen minder ondersteuning nodig hebben. Wel dat we ondersteuning tijdens groepswerk niet uitsluitend als remediëring moeten zien.

Een groep die de basis goed beheerst, kan je bijvoorbeeld meer uitdagen met een complexere vraag. Of bijvoorbeeld door een opdracht waarbij ze verschillende oplossingen moeten vergelijken of moeten zoeken naar tegenargumenten voor hun eigen oplossing. Ook sterke leerlingen kunnen dus baat hebben bij gerichte begeleiding, al mogen we uit deze vergelijking tussen studies geen harde conclusies trekken over welke leerlingen het meest profiteren.

En moet daar technologie bij komen kijken?

Veel van de onderzochte interventies maakten gebruik van technologie om te bepalen wanneer en hoe leerlingen ondersteuning kregen. Denk aan systemen die leerprestaties volgen, samenwerking analyseren of automatisch feedback geven. Dat is relevant, zeker nu AI steeds meer mogelijkheden biedt om leerlingen tijdens het leren te ondersteunen.

Maar deze meta-analyse is geen bewijs dat je voor goed groepswerk een AI-systeem nodig hebt. De literatuurzoektocht eindigde bovendien in juni 2023, waardoor de nieuwste toepassingen van generatieve AI nauwelijks of niet aan bod komen.

De praktische vraag is volgens mij eerder welke ondersteuning technologie kan bieden die je als leraar zelf moeilijk kunt organiseren. Bijvoorbeeld zicht krijgen op welke groep vastloopt, zonder voortdurend bij elk groepje te moeten staan. Of dat in een gewone klas daadwerkelijk betere leerresultaten oplevert, en of de winst opweegt tegen de extra kosten en organisatie, blijft voorlopig een open vraag.

Tot slot

Wat ik interessant vind aan deze meta-analyse, is dat ze opnieuw laat zien dat de kwaliteit van de ondersteuning belangrijk is. Leerlingen in groepjes zetten is op zichzelf geen garantie dat ze goed leren. Het gaat ook om wat ze samen doen en hoe ze daarbij geholpen worden. Belangrijker nog, dit onderzoek toont ook dat we leerlingen tijdens groepswerk niet per se meer moeten helpen om te laten leren, maar dat we beter moeten kijken welke hulp ze wanneer nodig hebben.