Ik heb zelf vaak dubbele signalen gegeven over smartphones op school. Ja, ze kunnen afleiden en meer, en ze zijn er beter niet, maar ik was ook voorzichtig met totaalverboden op school. Ondertussen zijn de toestellen in veel landen op school verboden. Ook in Vlaanderen mogen leerlingen sinds dit schooljaar hun smartphone niet meer gebruiken tijdens de lessen en, afhankelijk van hun leeftijd, ook niet tijdens de pauzes. Maar helpt zo’n verbod ook om beter te leren? Onderzoek was hierover tot nu toe minder eenduidig. Sommige studies vonden positieve effecten, andere nauwelijks of geen. Via een artikel in de NY Times van gisteren vond ik een nieuw Amerikaans onderzoeksrapport van Burland en collega’s dat nu een interessant puzzelstuk toevoegt. En het is iets minder uitgesproken positief dan het artikel in de krant me deed vermoeden, maar toont wel een mogelijke trend.
Hoe pakten de onderzoekers het aan? Ze analyseerden gegevens van ongeveer 3,3 miljoen leerlingen op meer dan 4.600 Amerikaanse scholen, verzameld tussen de schooljaren 2021-2022 en 2025-2026. Een behoorlijk indrukwekkende dataset, maar omvang alleen maakt een studie natuurlijk nog niet goed. Nee, wat dit onderzoek vooral interessant maakt, is dat de onderzoekers niet enkel keken naar de prestaties van leerlingen op een bepaald moment, maar naar hun leerwinst gedurende een volledig schooljaar. Hierbij vergelijken ze scholen die een streng smartphoneverbod invoerden met vergelijkbare scholen die dat niet deden.
En voor alle duidelijkheid, streng is hier dan ook echt heel streng. Het gaat onder andere om scholen waar leerlingen hun telefoon aan het begin van de dag in een speciaal afsluitbaar hoesje moeten stoppen. Dat hoesje kan pas aan het einde van de schooldag opnieuw worden geopend. Voor wie recent een Bob Dylan-concert bezocht, dat dus. De telefoon is dus theoretisch nog wel aanwezig, maar kan op geen enkele manier nog gebruikt worden.
Wat blijkt?
De onderzoekers vonden dus een positief effect op de leerprestaties. Leerlingen op scholen die een dergelijk streng verbod invoerden, boekten gemiddeld iets meer leerwinst voor zowel lezen als wiskunde. Het geschatte effect bedraagt ongeveer 0,01 standaarddeviatie per schooljaar. Ik snap zeer goed als je dit mager vindt. De onderzoekers rekenen het echter om naar ongeveer één tot twee weken extra effectieve lestijd per schooljaar. Dat is natuurlijk geen letterlijke extra instructietijd, maar een manier om de omvang van het effect aanschouwelijk te maken.
Maar veel kleine beetjes kunnen een groot maken. Het zou hier namelijk niet gaan om een eenmalige verbetering van de prestaties, maar mogelijk om een kleine verbetering van de jaarlijkse leerwinst. Als leerlingen elk jaar een beetje meer leren, kunnen die kleine verschillen zich op termijn opstapelen. Al moeten we hier ook voorzichtig zijn. De onderzoekers beschikken nog niet over voldoende gegevens om met zekerheid te zeggen dat het effect jarenlang blijft aanhouden.
Maar hoe zeker zijn we hiervan?
Een beetje, maar niet 100%. Om te beginnen zijn de gevonden effecten dus klein, zoals ik beschreef. Bovendien is het gecombineerde effect voor lezen en wiskunde statistisch significant, maar halen de effecten voor de twee vakken afzonderlijk niet de gebruikelijke grens van statistische significantie van 5%. Dat betekent niet dat er geen sprake zou zijn van een effect. Het maakt de conclusies wel minder stevig dan je op basis van de samenvatting van het rapport of het artikel in de NY Times zou vermoeden.
En slimme lezers, en die heeft deze blog, merkten ook al op dat het hier niet gaat om een gerandomiseerd experiment. Scholen kiezen zelf of ze bijvoorbeeld met afsluitbare telefoonhoesjes werken. Misschien zijn scholen die zo’n maatregel invoeren ook scholen die op andere manieren meer aandacht besteden aan rust, orde of het leerklimaat. De onderzoekers probeerden hiervoor te controleren. Zo tonen ze onder andere aan dat de leerprestaties vóór de invoering van het verbod geen andere trends vertoonden. Dat is een argument pro hun bevindingen, maar sluit toch ook nog steeds alternatieve verklaringen niet helemaal uit.
De studie zegt verder vooral iets over de mogelijke effecten van strenge smartphoneverboden op schoolniveau. De onderzoekers bekeken ook verboden die op staatsniveau in de VS werden ingevoerd. Deze resultaten blijken minder duidelijk of overtuigend.
We kunnen dus niet zomaar besluiten dat elk smartphoneverbod hetzelfde effect heeft. Een telefoon die in een afgesloten hoesje zit, is nu eenmaal iets anders dan een telefoon die tijdens de les niet gebruikt mag worden, maar gewoon in de boekentas zit. Dit alles betekent trouwens niet dat die speciale hoesjes noodzakelijk zijn. Ook andere strenge maatregelen, zoals centrale opslag, lijken het telefoongebruik sterk te beperken.
En verklaart dit de dalende leerprestaties?
Misschien wel de meest opvallende passage uit het rapport gaat over de achteruitgang van de leerprestaties sinds ongeveer 2013. De onderzoekers wijzen erop dat die achteruitgang in de Verenigde Staten ongeveer samenviel met de snelle verspreiding van smartphones onder jongeren. Ze berekenen vervolgens dat het positieve effect van een streng smartphoneverbod ongeveer de helft bedraagt van de jaarlijkse achteruitgang die Amerikaanse leerlingen vóór de pandemie kenden.
Dat is een interessante vergelijking, maar toen ik dit las, gingen bij mij alle alarmbellen af. Ik zou hier toch bijzonder voorzichtig mee zijn. Dat twee ontwikkelingen ongeveer gelijktijdig plaatsvinden, betekent nog niet dat de ene de andere veroorzaakt. De achteruitgang van leerprestaties kan verschillende oorzaken hebben, en deze studie toont niet aan dat smartphones daarvoor in die mate verantwoordelijk waren. Wat de studie wel suggereert, is dat het beperken van smartphonegebruik tijdens de schooldag een kleine positieve bijdrage kan leveren aan het leren.