Waarom retrieval practice niet automatisch tot transfer leidt (en soms zelfs in de weg kan zitten)

Wie deze blog al langer leest of mijn boeken kent, weet dat ik een behoorlijke fan ben van retrieval practice. Leerlingen en studenten leren doorgaans meer wanneer ze proberen informatie actief uit hun geheugen op te halen dan wanneer ze die informatie telkens opnieuw bestuderen. Okee, dat weten we hopelijk ondertussen wel. In combinatie met gespreid oefenen, heb je twee van de best onderzochte leerstrategieën te pakken.

Maar… betekent dit dan ook dat leerlingen die kennis vervolgens beter kunnen toepassen in nieuwe situaties? Met andere woorden: helpt retrieval practice ook bij transfer? Dat is een interessante vraag, want uiteindelijk willen we natuurlijk niet alleen dat leerlingen onthouden wat ze geleerd hebben, maar ook dat ze er iets mee kunnen doen.

Een nieuwe studie van Ramgopal en collega’s, gepubliceerd in Memory, geeft hierop een interessant antwoord. Of beter én frustrerender: verschillende antwoorden. Want de resultaten zijn een stuk ingewikkelder dan je misschien zou verwachten.

Een semester lang oefenen

Voor hun studie volgden de onderzoekers 230 eerstejaarsstudenten psychologie aan de University of Southampton. Gedurende tien weken kregen de studenten na hun hoorcolleges telkens drie oefensessies, verspreid over verschillende dagen. Hierbij vergeleken de auteurs twee manieren van leren. Bij retrieval practice moesten studenten meerkeuzevragen beantwoorden. Hierbij moesten ze vier antwoordmogelijkheden rangschikken van meest naar minst waarschijnlijk correct. Vervolgens kregen ze feedback over het juiste antwoord.

Bij de andere aanpak, restudy, kregen studenten dezelfde soort vragen te zien, maar het juiste antwoord was meteen aangegeven. Ze moesten de informatie dus opnieuw bestuderen, zonder die eerst zelf uit hun geheugen op te halen.

Alle studenten kregen beide vormen van oefenen, maar met verschillende vragen. Bovendien werden de oefeningen gespreid over meerdere dagen. Dat laatste is belangrijk: de onderzoekers vergeleken dus niet gespreid met niet-gespreid oefenen, maar wel twee leerstrategieën die allebei gespreid werden aangeboden.

Drie weken na de laatste oefensessie volgde een eindtoets met maar liefst 200 meerkeuzevragen. Sommige vragen waren identiek aan de eerder geoefende vragen. Andere waren nieuw, maar gingen over verwante leerstof. Nog andere vragen behandelden leerstof die tijdens de oefensessies niet aan bod was gekomen.

Retrieval practice werkt, maar…

Eerst het goede nieuws, al kunnen we het ondertussen nauwelijks nog verrassend noemen. Bij vragen die studenten eerder hadden geoefend, werkte retrieval practice duidelijk beter dan het opnieuw bestuderen van de leerstof. Studenten beantwoordden gemiddeld 80,2% van de eerder opgehaalde vragen correct, tegenover 70,1% van de vragen die ze opnieuw hadden bestudeerd. Een verschil van ongeveer tien procentpunten, met een effectgrootte van d = 0,58.

Dat is een behoorlijk verschil, zeker omdat de eindtoets pas drie weken na de laatste oefensessie plaatsvond. Maar… wat gebeurde er wanneer studenten verwante maar andere vragen kregen? Daar verdween het verschil vrijwel volledig! Studenten beantwoordden 62,4% van de verwante vragen correct na retrieval practice, tegenover eveneens 62,3% na restudy. De studenten onthielden dus de geoefende informatie beter dankzij retrieval practice, maar dit voordeel vertaalde zich niet automatisch in betere prestaties op verwante vragen.

Soms kan goed onthouden zelfs in de weg zitten

De onderzoekers gingen zelfs nog een stap verder. Ze bekeken namelijk ook welke fouten studenten maakten bij de verwante vragen. Om te begrijpen waarom dit interessant kan zijn, moeten we even stilstaan bij hoe die vragen waren opgebouwd.

Stel dat je tijdens het oefenen de vraag krijgt wie het structuralisme heeft opgericht. Het juiste antwoord is Wilhelm Wundt. Een van de andere antwoordmogelijkheden is William James. Vervolgens krijg je later een andere vraag: wie wordt beschouwd als de grondlegger van het functionalisme? Nu is William James het juiste antwoord, terwijl Wundt een van de afleiders is. De antwoordmogelijkheden zijn hier dus dezelfde, maar het juiste antwoord is veranderd.

En wat blijkt? Wanneer studenten een fout antwoord gaven op zo’n verwante vraag, kozen ze opvallend vaak voor het antwoord dat tijdens het oefenen correct was. Bij retrieval practice gebeurde dat bij 62,1% van de fouten, tegenover 55,4% na restudy. Bij volledig nieuwe vragen, waar geen eerder correct antwoord was geoefend, werd diezelfde antwoordmogelijkheid in 47,8% van de fouten gekozen.

Misschien was hier het eerder geleerde antwoord zo vertrouwd geworden dat studenten het soms opnieuw selecteerden, ook wanneer het niet langer bij de vraag paste. Je zou zelfs bijna kunnen stellen dat ze het  antwoord iets té goed hadden onthouden.

Maar er is nog een andere kant aan het verhaal. Toen de onderzoekers in aanvullende analyses rekening probeerden te houden met deze specifieke fouten, vonden ze ook aanwijzingen voor positieve transfer. Het actief ophalen van kennis leek studenten dus soms wel degelijk te helpen bij verwante vragen.

Daarom vermoeden de onderzoekers dat hier twee processen tegelijk een rol kunnen spelen. Enerzijds kan retrieval practice ervoor zorgen dat leerlingen meer relevante kennis ophalen en verbanden leggen. Anderzijds kan de vertrouwdheid met een eerder correct antwoord hen op het verkeerde been zetten.

Die twee effecten zouden elkaar kunnen opheffen. Hier is wel een belangrijke nuance nodig. Deze laatste analyses waren exploratief en niet vooraf geregistreerd, in tegenstelling tot de rest die ik beschreef. Bovendien is het achteraf uitsluiten van bepaalde fouten geen sluitend bewijs voor het mechanisme dat erachter zit! Het is dus een mogelijke verklaring voor de resultaten, maar geen definitief aangetoond proces.

En er was nog ander goed nieuws

De onderzoekers bekeken niet alleen de prestaties, maar vroegen studenten ook hoe ze het oefenen hadden ervaren. Studenten rapporteerden bij retrieval practice gemiddeld meer motivatie, een groter gevoel van beheersing van de leerstof en een betere aandachtscontrole. Ze rapporteerden ook iets minder angst, vooral tijdens latere oefensessies.

Dat is interessant, omdat actief kennis ophalen doorgaans meer inspanning vraagt dan informatie opnieuw lezen. Moeilijker leren hoeft dus niet noodzakelijk minder aangenaam te zijn.

Al moeten we ook hier voorzichtig zijn. Het gaat om zelfrapportages, en vooral het resultaat rond angst is minder overtuigend. De onderzoekers tonen bijvoorbeeld niet aan dat retrieval practice op langere termijn examenangst vermindert.

Team nuance

Zoals elk onderzoek, zijn er hier ook beperkingen. De onderzoekers spreken over transfer, maar onderzochten een heel specifieke vorm ervan. De nieuwe vragen gingen over verwante leerstof, gebruikten dezelfde antwoordmogelijkheden en hadden een ander correct antwoord.

Dat is niet hetzelfde als een leerling die een wiskundig principe moet toepassen in een volledig nieuwe context, of een historisch inzicht gebruikt om een onbekende gebeurtenis te begrijpen.

Geef een reactie