Wetenschap is er niet om ons te plezieren. Ze is er om te begrijpen hoe de wereld werkt — ook als die inzichten ons ongemakkelijk maken. Maar wat gebeurt er als wetenschappelijke bevindingen lijnrecht ingaan tegen onze diepste overtuigingen? Dan blijkt dat we zelden eerlijk blijven oordelen. In een grootschalig onderzoek (N = 7.040) toonden Cory Clark en collega’s hoe morele verontwaardiging onze manier van denken over wetenschap ondergraaft.
De onderzoekers gebruikten telkens dezelfde tekstjes over wetenschappelijk onderzoek, maar met een twist: in de ene versie kwam de politieke linkerzijde er beter uit, in de andere de rechterzijde; in de ene bleken mannen betere mentoren, in de andere vrouwen. De resultaten? Als het besluit botste met iemands overtuigingen, dan veranderde meteen ook de manier waarop ze het onderzoek beoordeelden. De methodes waren zogezegd “onduidelijk”, de onderzoeksvraag “onbeantwoordbaar” of zelfs “moreel ongepast”, en de onderzoekers “incompetent” of “manipulatief”. Hetzelfde onderzoek werd dus geloofwaardiger geacht wanneer de conclusie in de smaak viel.
De auteurs spreken van cognitive chicanery: een batterij aan mentale verdedigingsmechanismen waarmee we onwelgevallige wetenschap wegwuiven. Die strategieën zijn opvallend herkenbaar:
- Motivated confusion: beweren dat de studie ‘onduidelijk’ of ‘te complex’ is, terwijl het eerder de conclusie is die tegen de borst stuit. Niet begrijpen wordt zo een excuus om niet te hoeven nadenken.
- Motivated postmodernism: de onderzoeksvraag zelf in twijfel trekken — “dit kun je toch niet meten?”, “dit is niet iets wat je met data moet willen onderzoeken” — alsof wetenschap zich uit morele beleefdheid moet inhouden.
- Anecdote elevation: persoonlijke verhalen of ‘leefervaring’ verkiezen boven systematische gegevens, vooral wanneer die data niet in de gewenste richting wijzen.
- Contradictorisch redeneren: in één adem beweren dat het onderzoek zowel ‘te belachelijk’ als ‘oud nieuws’ is, of dat de onderzoekers tegelijk dom zijn én geslepen manipulators. Alles is goed, zolang het maar tegen het resultaat pleit.
- Retorische trucs: argumenten onderuit halen door ze te overdrijven (“dus je zegt dat álle vrouwen slechte mentoren zijn?”), in een kwaad daglicht te zetten (“dit is pseudowetenschap”), of persoonlijk te worden (“deze onderzoekers zijn gewoon seksisten”).
- Bureaucratische sabotage: pleiten voor ‘meer overleg’, ‘een commissie’ of ‘een betere formulering’ — niet uit oprechte bezorgdheid, maar om de verspreiding van het onderzoek te vertragen of tegen te houden. (Deze strategieën zijn geïnspireerd op het oude sabotagehandboek van de CIA.)
En dan zijn er nog de klassiekers: “de steekproef is te klein”, “je moet de context kennen”, “de studie is methodologisch zwak” — ook als dezelfde argumenten niet gebruikt worden bij studies met bevindingen die wél goed aanvoelen.
Wat dit onderzoek zo interessant maakt, is dat het niet over extremisten gaat, maar over doorsnee burgers — en ja, zelfs wetenschappers. Moraal blijkt een machtige filter te zijn, zelfs bij mensen die denken rationeel te oordelen. De les? Wie het debat over wetenschap en beleid ernstig neemt, moet ook oog hebben voor de psychologische reflexen die ons sturen. Want soms is het niet het onderzoek dat rammelt, maar onze bereidheid om ermee in dialoog te gaan.
Abstract van het onderzoek:
We document a mutually reinforcing set of belief-system defenses—”cognitive chicanery”—that transform “morally wrong” scientific claims into “empirically wrong” claims. Five experiments (4 preregistered, N=7,040) show that when participants read identical abstracts that varied only in the sociomoral desirability of the conclusions, morally offended participants were likelier to (1) dismiss the writing as incomprehensible (motivated confusion); (2) deny the empirical status of the research question (motivated postmodernism), (3) endorse claims inspired by Schopenhauer’s Stratagems for always being right and the CIA’s strategies for citizen-saboteurs, and (4) endorse a set of contradictory complaints, including that sample sizes are too small and that anecdotes are more informative than data, that the researchers are both unintelligent and crafty manipulators, and that the findings are both preposterous and old news. These patterns are consistent with motivated cognition, in which individuals seize on easy strategies for neutralizing disturbing knowledge claims, minimizing the need to update beliefs. All strategies were activated at once, in a sort of “belief-system overkill,” that ensures avoidance of unfortunate epistemic discoveries. Future research should expand on this set of strategies and explore how their deployment may undermine the pursuit of knowledge.
Deze ongemakkelijke waarheid overvalt me elke keer als ik studies lees…. Waardoor ik op de duur alles in vraag stel. Vanaf welk punt kunnen we dan wél zeggen dat een wetenschappelijk onderzoek niet-valide resultaten heeft opgeleverd? Bij de meta-meta analyse van John Hattie’s ‘Visible learning’ worden door de academische wereld zoveel vraagtekens geplaatst (sommigen noemen het zelfs pseudo-wetenschap’). Dit strookt inderdaad met mijn ‘aanvoelen’. Ben ik dan selectief in wat ik zoek en vind? Hebben de 50 peer-reviews die de resultaten van Hattie onderuit halen dan ook last van deze cognitieve dissonantie? Wat ik lees in die peer-reviews is naar mijn aanvoelen wel correct. Ik ben heel kritisch, en heb een (denk ik) goed functionerende bullshitradar, en ik heb een wetenschappelijke achtergrond. … en toch die eeuwige twijfel
Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de twijfel die je aan een onderzoek hebt op zich steeds ‘onwetenschappelijk’ of onterecht zou zijn, of dat de twijfel aan de twijfel dat is. De bovengenoemde opsomming van kritiekpunten kan bij een specifiek onderzoek mogelijk heel valide zijn. Het gaat hier denk ik vooral om de soort reflex die optreedt als je een wetenschappelijke bevinding ongemakkelijk vindt, of niet deelt, of daadwerkelijk niet goed onderbouwd vindt.
Waar deze vaststelling heel waardevol is, laat het ook het gevaar zien dat daarmee elke vorm van onderzoek op morele gronden afgewezen kan worden, en dat onderzoek op die manier heel gemakkelijk als ‘ook maar een mening’ afgedaan kan worden. Dat kan heel ondermijnend zijn en het wordt nog veel lastiger als die moraal tot een mening verwordt en zich vervolgens ingraaft. Ter illustratie, een term als technologisch determinisme is daar denk ik een beschrijving van, ook in het onderwijs.
Ik denk dat het bevestigt dat je altijd vragen moet blijven stellen bij waar je staat, zowel bij nieuwe als gevestigde ideeën. Ik ben er helaas niet zo van overtuigd dat wij mensen dat heel goed kunnen.
ik kan me heel erg vinden in jouw analyse! Ik hoor helaas steeds vaker ‘Alles is relatief en contextueel’, vooral als men wetenschappelijk onderzoek in twijfel trekt. Misschien is het tijd om Karl Popper terug op de voorgrond te laten treden. Misschien moet ik me daar even terug in ‘wortelen’ om terug wat meer zekerheid te vinden.