In een vorige blogpost schreef ik dat bewustzijn geen geheim genootschap is. Geen Da Vinci Code, geen Dan Brown, geen verborgen sleutel die plots alles verklaart. Bewustzijnsonderzoek is vandaag vooral: veel theorieën, veel data, en opvallend weinig echt beslissende experimenten. Interessant, maar ook rommelig.

Toeval of niet (voor de kenners, pun intended): net nu verschijnt er een groot overzichtsartikel van Axel Cleeremans, Liad Mudrik en Anil Seth met een veelzeggende titel: Where are we, where are we going, and what if we get there? Vrij vertaald: waar staan we, waar gaan we naartoe, en wat gebeurt er als we het ooit echt begrijpen?

Hun diagnose sluit opvallend goed aan bij wat ik eerder beschreef toen ik het over die andere artikels had. Het onderzoeksveld rond bewustzijn zit in een soort ongemakkelijke tussenfase. Er bestaan ondertussen honderden theorieën over bewustzijn, die ik eerlijk gezegd zelf nauwelijks allemaal ken. Global Workspace, Integrated Information Theory, Higher Order Thought, Predictive Processing, Recurrent Processing… Elke theorie heeft haar eigen experimenten, haar eigen meetinstrumenten en haar eigen gelijk. Het probleem: die theorieën worden zelden echt met elkaar geconfronteerd.

De auteurs tonen dat het merendeel van het onderzoek niet ontworpen is om theorieën te testen, maar om ze te bevestigen. Wat mij eerlijk gezegd behoorlijk eenzijdig onderzoek lijkt. Slechts een klein percentage van de studies probeert expliciet te kijken: als theorie A klopt, moet dit gebeuren, en als theorie B klopt, moet iets anders gebeuren. Dat maakt het veld veilig, maar ook traag. Iedereen vindt vooral bewijzen voor zijn eigen verhaal.

Daarom pleiten ze voor iets wat ze “adversarial collaborations” noemen: onderzoekers met tegengestelde theorieën die samen één experiment ontwerpen. Niet om elkaar te overtuigen met woorden, maar om hun ideeën kwetsbaar te maken voor data. Dat is wetenschap op zijn best: niet wie het mooiste verhaal heeft, maar welke voorspelling overeind blijft. Zou onderwijsonderzoek ook van kunnen leren, bedenk ik nu.

Een tweede opvallend punt: er is jarenlang vooral gekeken naar wat bewustzijn doet – rapporteren, beslissen, reageren – en veel minder naar wat het is. Wat voelt een ervaring eigenlijk als ervaring? Waarom is rood anders dan blauw? Waarom voelt pijn anders dan angst? Dat klinkt bijna filosofisch, maar de auteurs stellen dat je zonder die fenomenologische kant ook wetenschappelijk vastloopt. Je kan perfect meten dat iemand iets ziet, maar niet verklaren waarom het zo aanvoelt.

Dat is misschien wel de meest volwassen wending in het veld: niet weg van de subjectieve ervaring, maar er juist preciezer naar kijken. Niet als mystiek gegeven, maar als iets dat je systematisch kan beschrijven en vergelijken. Bijvoorbeeld door patronen in hersenactiviteit te koppelen aan verschillen in ervaring, niet alleen aan “wel of niet bewust”.

Waarom wordt dit allemaal zo dringend? Omdat bewustzijn niet langer alleen een academische kwestie is. Kunstmatige intelligentie dwingt ons om de vraag concreet te maken: wanneer noemen we een systeem bewust? Wat met dieren? Met foetussen? Met patiënten in coma? En wat met hersenorganoïden in een labo? Zonder betere theorieën blijven dat morele en juridische discussies zonder wetenschappelijke ruggengraat.

Interessant is dat de auteurs ook durven vooruitkijken. Stel dat we bewustzijn ooit deels “oplossen”. Dan verandert dat niet alleen de neurowetenschap, maar ook de geneeskunde, de ethiek en zelfs het recht. We zouden beter kunnen inschatten of iemand nog iets ervaart. We zouden mentale aandoeningen niet alleen als gedrag, maar als veranderingen in beleving kunnen begrijpen. En we zouden misschien moeten herdenken wie of wat morele bescherming verdient.

Dat klinkt groot. En misschien te groot. Maar tegelijk is het verfrissend nuchter. Geen belofte dat het mysterie morgen opgelost is. Geen geheime formule. Wel een oproep om het veld minder versnipperd, minder ideologisch en methodologisch sterker te maken.

In mijn vorige post schreef ik dat bewustzijnsonderzoek interessanter wordt zodra het stopt met zich als mysterie te presenteren. Dit artikel laat zien dat het veld zelf tot die conclusie lijkt te komen. Minder verhalen. Meer confrontatie tussen theorieën. Meer aandacht voor wat ervaringen werkelijk onderscheiden. En vooral: meer besef dat vooruitgang niet komt van één briljant idee, maar van slechte ideeën die sneuvelen.