Kijk je naar de meeste meta-analyses dan zie je dat zittenblijven een negatief effect heeft. Ook de EEF/Leerpunt Toolkit toont dat zittenblijven een zeer dure maatregel is met gemiddeld een negatief effect. Maar toch blijft deze aanpak populair en het idee is eenvoudig: kinderen die bijvoorbeeld in het derde leerjaar niet goed genoeg kunnen lezen, mogen niet overgaan naar het vierde. Zo krijgen ze de kans om bij te benen. Dat is bijvoorbeeld de redenering achter de zogenaamde “third-grade retention policies” in de VS. Maar wat als het effect van zo’n beleid niet zit in het jaar overdoen zelf?
Een nieuwe studie uit Michigan, uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Michigan en de Universiteit van Pennsylvania, zet het debat op scherp. De onderzoekers bekeken de impact van een leeswet die in theorie verplicht dat derdeklassers die onvoldoende scoren op een leesproef, moeten blijven zitten. In de praktijk bleek echter dat slechts 3,4% van de leerlingen die net onder de lat scoorden, effectief moest dubbelen. En toch: de kinderen die “geflagd” werden voor zittenblijven – dus wiens ouders een brief kregen dat ze mogelijk een jaar zouden moeten overdoen – presteerden het jaar nadien gemiddeld beter op lees- én rekentoetsen.
De winst? Relatief bescheiden – zo’n 0.045 standaarddeviaties op lezen – maar wél significant. En belangrijker: zelfs in scholen die niemand daadwerkelijk lieten dubbelen, zagen de onderzoekers hetzelfde effect. Dat is best opmerkelijk, want het druist in tegen de veronderstelling dat het enkel het zittenblijven is dat voor verschil zorgt. Wat gebeurt er dan wél?
Blijkbaar activeren zulke beleidssystemen een heel pakket aan reacties. Ouders die een brief krijgen over mogelijke zittenblijven, trekken aan de alarmbel. Scholen zetten extra leesondersteuning in. Leerkrachten houden meer rekening met leerlingen die onder de lat scoorden. En dat alles ook als de leerling uiteindelijk gewoon doorgaat naar het vierde leerjaar.
De onderzoekers waarschuwen daarom voor een klassieke denkfout in onderwijsbeleid: we meten het effect van een maatregel, maar vergeten te kijken naar het bredere mechanisme. Zittenblijven op zich lijkt in dit geval een minder grote rol te spelen dan gedacht. De échte hefboom? Intensieve begeleiding, ouders die betrokken raken, leerkrachten die alert worden. In jargon: het is een beleidseffect zonder directe beleidsuitvoering.
En dat maakt de studie relevant, ook buiten de VS. In landen waar dubbelen zeldzamer wordt, maar zorgen om laaggeletterdheid groeien, suggereert dit onderzoek een alternatief pad. In plaats van te kiezen voor de botte bijl van een jaar overdoen, zouden beleidsmakers kunnen inzetten op signaleren en ondersteunen – zonder de sociale en logistieke kost van zittenblijven.
Of zoals de auteurs het zelf schrijven: misschien is het tijd om onze aandacht te verleggen. Niet naar de vraag of we kinderen moeten laten blijven zitten, maar naar wat er allemaal in beweging komt zodra we die dreiging expliciet maken.
Abstract van de working paper:
State laws that mandate in-grade retention for struggling readers are widespread in the U.S., covering 34% of public-school third graders in 2023-24. This study investigates the impacts of Michigan’s third-grade reading law on subsequent test scores and school progress outcomes for the 2020-21 and 2021-22 third-grade cohorts. Using a regression discontinuity (RD) design, we find that being flagged for retention raises students’ reading scores in the next school year by 0.045 standard deviations (SD)—a modest but meaningful impact. Because being flagged increases the likelihood of actually being retained by only 3.4 percentage points, the implied effect of retention itself under standard “fuzzy” RD assumptions would be an implausibly large 1.3 SD. This result suggests flagging may affect outcomes via mechanisms other than just retention, a violation of the exclusion restriction. Indeed, we estimate similar effects even in districts that retain no students. Survey evidence suggests flagged students receive more intensive reading support even if they are not retained. Our findings suggest retention may be a much less important component of literacy reforms than previously understood. Finally, given the similarity between Michigan’s reading law and those in other states, our findings raise concerns about potential bias in previously estimated retention effects.