Het idee klonk ooit zo mooi – en duikt soms nog op in nostalgische discussies: competitie in de klas zou leerlingen het beste uit zichzelf laten halen. Maar een nieuw grootschalig onderzoek met jongeren uit Chili geeft reden tot nadenken.

In dat experiment kregen leerlingen uit kansarme gezinnen de belofte dat wie in de top 15% van zijn of haar school eindigde, gegarandeerd toegang kreeg tot de universiteit. Klinkt als een mooi systeem om kansen te vergroten. Maar het creëerde twee jaar lang een hevige interne competitie binnen scholen. En wat bleek? Niet alleen op korte termijn, maar ook vier jaar later waren die jongeren minder prosociaal. Dit betekende dat ze minder bereid waren om te helpen, te vertrouwen of samen te werken. En dat gold niet enkel ten opzichte van de ‘oude concurrenten’, maar ook in bredere sociale relaties.

Met andere woorden: competitie binnen school kan blijvende sporen nalaten in hoe jongeren zich tot anderen verhouden. Prosocialiteit – vertrouwen, altruïsme, wederkerigheid – blijkt een karaktertrek die deels ook gevormd wordt tijdens de adolescentie, en die dus ook gevoelig blijkt voor de context. En als je die context structureel competitief maakt, vermindert de kans dat jongeren later geneigd zijn om anderen te helpen.

Dit wringt. Want juist die prosociale vaardigheden zijn van groot belang, niet alleen voor samenleven maar ook voor succes op de arbeidsmarkt en welzijn in het algemeen. De auteurs van de studie (Kosse en collega’s) denken mee over alternatieven. Zo opperen ze dat de competitie eventueel zou kunnen verschuiven van individueel naar collectief niveau. Niet de rangorde binnen een school, maar bijvoorbeeld een regionaal criterium gebruiken. Of scholen belonen als geheel, wat samenwerking binnen de school kan stimuleren. Maar misschien moeten we de vraag ook breder stellen: is competitie wel de beste manier om hoge verwachtingen te realiseren?

We weten uit ander onderzoek dat het stellen van duidelijke, ambitieuze doelen ook zonder competitie kan werken, tenminst als leerlingen de juiste ondersteuning krijgen. Denk aan een cultuur waarin niet de onderlinge vergelijking centraal staat, maar de gedeelde ambitie om beter te worden. Hoge verwachtingen, gecombineerd met structuur, feedback en vertrouwen, kunnen net zo goed (of beter) prestaties stimuleren, zonder dat het ten koste gaat van prosocialiteit.

Dat laatste is misschien wel de belangrijkste les: onderwijs is altijd méér dan punten en toegangsexamens (al dan niet met ChatGPT…). Het gaat naast het superbelangrijke leren, ook over wat voor mensen we willen vormen. Misschien is de mooiste vorm van competitie uiteindelijk die met jezelf – en niet met de ander.

Abstract van het onderzoek:

We present the first causal evidence on the persistent impact of enduring competition on prosociality. Inspired by the literature on tournaments within firms, which shows that competitive compensation schemes reduce cooperation in the short-run, we explore if enduring exposure to a competitive environment persistently attenuates prosociality. Based on a large-scale randomized intervention in the education context, we find lower levels of prosociality for students who just experienced a 2-year competition period. 4-year follow-up data indicate that the effect persists and generalizes, suggesting a change in traits and not only in behavior.