Bij reviews (en zeker bij meta-analyses) denk je spontaan al snel aan kwantitatief onderzoek. Maar we kunnen zoveel ook leren van kwalitatief onderzoek. Bijvoorbeeld bij discussies over inclusief onderwijs, praten we in de praktijk vaak over systemen (zie ook eerder het onderzoek van Fuchs en collega’s). Moeten leerlingen met een beperking zoveel mogelijk les krijgen in het reguliere onderwijs? Wanneer wordt buitengewoon of speciaal onderwijs meer aangewezen? Wat betekent inclusie voor leerprestaties? En zeker ook niet onbelangrijk: wat vraagt dit alles van leraren en bij uitbreiding het hele team? Maar je kunt ook een andere vraag stellen: hoe ervaren de jongeren zelf het reguliere onderwijs? En voor antwoorden op die vraag kan kwalitatief onderzoek ons op weg helpen.
Een nieuwe systematische review van Megan Cutts en collega’s probeert dit te doen. De onderzoekers brachten kwalitatief onderzoek samen naar de ervaringen van jongeren met special educational needs and disabilities (SEND) in het reguliere secundair onderwijs en naar wat die ervaringen volgens de jongeren zelf betekenen voor hun welzijn.
Dit is dus expliciet geen onderzoek dat regulier en buitengewoon onderwijs met elkaar vergelijkt. Het kan dus niet vertellen of inclusief onderwijs beter of slechter is voor het welzijn van jongeren. De onderzoekers kijken naar jongeren die in het reguliere onderwijs zitten en naar wat zij daar zelf over vertellen. Aanvankelijk vonden de auteurs 7.893 studies. Dat is belachelijk veel, maar… uiteindelijk voldeden slechts 36 studies aan de criteria voor de review.
Uit deze onderzoeken komen vier grote thema’s naar voren.
De andere leerlingen
Het eerste, en misschien minst verrassende, gaat over andere leerlingen. Relaties met leeftijdsgenoten blijken erg belangrijk. Geaccepteerd worden, vrienden hebben en het gevoel hebben erbij te horen, worden positief ervaren. Maar jongeren vertellen ook over uitsluiting, stigma en pesten. Soms verandert de houding van leeftijdsgenoten nadat een diagnose bekend wordt. Pesten kan bovendien expliciet gericht zijn op de beperking van de jongere. Dit thema kwam bijzonder sterk naar voren bij jongeren met communicatie- en interactiebehoeften, waaronder veel jongeren met autisme.
Wat gebeurt er in de klas?
Relaties met leraren spelen daarbij een rol, maar ook hoe goed leraren begrijpen wat een leerling nodig heeft. Jongeren beschrijven positieve ervaringen wanneer leraren hen begrijpen en wanneer het onderwijs voldoende rekening houdt met hun behoeften. Het omgekeerde kan frustratie en stress opleveren.
De schoolomgeving en de ondersteuning.
Ook hier is het beeld niet eenvoudig samen te vatten. Een drukke en lawaaierige schoolomgeving kan bijvoorbeeld extra belastend zijn. In dat geval kan toegang tot een rustige plek helpen. Passende ondersteuning kan ook stress verminderen en het voor jongeren gemakkelijker maken om op school te functioneren.
Maar… net daar zit een interessante spanning. Ondersteuning blijkt niet automatisch iets positief. Sommige jongeren geven aan dat hulp juist als vervelend wordt ervaren als ze daardoor zichtbaar anders worden behandeld dan hun leeftijdsgenoten. Wat bedoeld is om inclusie mogelijk te maken, kan dus tegelijkertijd het gevoel versterken dat je er als leerling toch niet helemaal bij hoort.
Prestatiedruk en examens
De bevraagde jongeren beschrijven stress door toetsen en examens. Spontaan dacht ik, net als de anderen. Ook zij hebben angst om te falen en zorgen over wat hun schoolresultaten voor hun toekomst kunnen betekenen. Maar voor sommige jongeren met SEND kunnen specifieke moeilijkheden examens nog belastender maken. Denk dan aan onder andere moeilijkheden met schrijven, concentratie, tijdsbeheer of het interpreteren van vragen. Tegelijk is ook hier enige nuance nodig: niet alle jongeren in de studies ervaren examens als bijzonder stressvol. Ik zeg het, hier zie ik vooral parallellen.
Wat kunnen we uit deze reviewstudie nog onthouden? Misschien dat aanwezig zijn in het reguliere onderwijs niet hetzelfde is als inclusie ervaren. Je kunt namelijk in dezelfde klas zitten als alle andere leerlingen en toch gepest of uitgesloten worden. Je kunt fysiek deelnemen aan dezelfde lessen, terwijl de omgeving voor jou moeilijk toegankelijk is. En je kunt extra ondersteuning krijgen die je helpt, maar die je tegelijkertijd het gevoel geeft dat je anders bent net hierdoor. Dat maakt inclusie ingewikkelder dan alleen de vraag waar of hoe een leerling onderwijs krijgt.
Er zijn wel belangrijke beperkingen aan deze review. De meeste studies komen uit westerse landen, met vooral onderzoek uit de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Bovendien zijn jongeren met communicatie- en interactiebehoeften, en in het bijzonder jongeren met autisme, relatief sterk vertegenwoordigd. We mogen dus niet aannemen dat jongeren met andere beperkingen deze ervaringen op dezelfde manier delen.