Wie onderwijs onderzoekt, komt soms resultaten tegen die tegelijk eenvoudig én ongemakkelijk zijn. Eenvoudig, omdat de hoofdbevinding eigenlijk in één zin te vatten is. Ongemakkelijk, omdat die zin dingen zegt die we liever anders zouden zien. De nieuwe studie van Berkowitz en collega’s over slachtofferschap, schoolklimaat en mentale gezondheid bij meer dan een miljoen leerlingen in Californië is precies zo’n geval. En ja, “meer dan een miljoen” klinkt imposant, maar dat betekent nog niet dat alle conclusies automatisch causaal of universeel zijn. Daar kom ik verder in deze post nog op terug.
Het startpunt is helaas herkenbaar. Leerlingen die slachtoffer zijn van pesterijen rapporteren aanzienlijk vaker gevoelens van verdriet, hopeloosheid en zelfs suïcidale gedachten. No shit, Sherlock. Dat wisten we al. Maar… de studie maakt een belangrijk onderscheid dat in veel onderzoek ontbreekt: pesten dat niet over identiteit gaat (iemand uitschelden, duwen, roddels) versus pesten dat wél identiteitsgericht is. Denk dan aan opmerkingen of agressie vanwege afkomst, huidskleur, geaardheid, genderidentiteit of religie. Die tweede categorie, wat de onderzoekers bias-based victimization noemen, blijkt veel schadelijker te zijn. In de dataset rapporteert meer dan de helft van deze jongeren langdurige gevoelens van verdriet en hopeloosheid. Ongeveer een derde van de respondenten denkt aan zelfdoding. Het is moeilijk om zulke cijfers te lezen zonder even te slikken.
Tot zover weinig opbeurends, maar ook weinig verrassends: wie dieper kwetst, veroorzaakt diepere sporen. Maar dan komt het bijzondere resultaat, bijna contra-intuïtief. Het schoolklimaat, doorgaans één van de meest robuuste beschermende factoren voor het welzijn van leerlingen, blijkt niet voor iedereen even beschermend. In scholen met een positief sociaal klimaat voelen leerlingen zich gemiddeld beter, maar het effect is ongelijk verdeeld. Hoe beter de school, hoe kleiner het voordeel voor leerlingen die wél worden gepest. En voor wie slachtoffer is van identiteitsgericht pesten wordt het voordeel zelfs miniem. Dat fenomeen staat bekend als de healthy context paradox. In een omgeving waar bijna iedereen het goed heeft en groeit en bloeit, valt het nog meer op als jij degene bent die dat niet doet. Voor slachtoffers kan dat leiden tot sterker sociaal vergelijken, meer zelfverwijt en een groter gevoel van isolatie.
Nu, voor we deze bevinding omarmen als universele wetmatigheid, is nuance cruciaal. De dataset is indrukwekkend groot, maar blijft cross-sectioneel. Dat betekent dat we correlaties zien, geen oorzakelijke ketens. Voelen leerlingen zich slechter omdat het schoolklimaat positief is, of ervaren ze het schoolklimaat minder positief omdat ze al slachtoffer zijn? Dat weten we niet zeker. Regionale contexten kunnen ook meespelen: Californië is demografisch, cultureel en beleidsmatig geen kopie van Vlaanderen of Nederland. Scholen verschillen in mate van diversiteit, in de manier waarop ze omgaan met discriminatie, en in hun sociaal-economische samenstelling. Wat in het ene systeem een paradox oplevert, kan elders een heel ander patroon tonen.
Daarnaast blijft één datapunt ontbrekend in dit type onderzoek: de dagelijkse werkelijkheid achter de cijfers. Een positief schoolklimaat is een gemiddelde, geen beschrijving van alle hoeken van de school. Een school kan voor 90% van de leerlingen veilig voelen, maar dat zegt weinig over die ene leerling voor wie de realiteit anders is. De paradox is dus misschien minder mysterieus dan ze klinkt: hoe beter de context, hoe harder de contrasten.
Toch is de studie waardevol, precies omdat ze niet per se bevestigt wat we graag horen. Ze dwingt ons om opnieuw te kijken naar onze reflex “we verbeteren het schoolklimaat en dan komt het goed.” Dat helpt inderdaad veel leerlingen, maar niet noodzakelijk de leerlingen die het meest kwetsbaar zijn. Identiteitsgericht pesten raakt aan stigma’s en machtsverhoudingen die niet verdwijnen door meer verbondenheid of meer ouderbetrokkenheid. Daarvoor is gerichtere ondersteuning nodig, interventies die expliciet iets doen met discriminatie, met normstelling, en met de attributies die slachtoffers maken.
Misschien is dat de belangrijkste, herhaalde les uit dit onderzoek: goed onderwijsbeleid moet niet alleen gemiddelden verbeteren, maar ook nadenken over de kleine groepen die van die gemiddelden afwijken. Zeker als hun pijn precies ligt in wie ze zijn.
Zit je met donkere gedachten of heeft u nood aan een gesprek, dan kan u steeds terecht bij de Zelfmoordlijn via 1813 of www.zelfmoord1813.be.
Afbeelding: https://www.pexels.com/nl-nl/foto/notitieboekje-bloc-note-meisje-school-6936479/