Het is een thema waar we momenteel veel op inzetten bij Leerpunt, maar in onderzoek zelden rustig wordt uitgeplozen: werken gerichte interventies voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften eigenlijk echt? En zo ja: voor wie, wanneer en onder welke omstandigheden?
Die vraag staat centraal in een grote systematische review en meta-analyse die recent verscheen in Review of Education, onder leiding van Jo Van Herwegen, samen met een indrukwekkend team van co-auteurs. Ik ken Jo goed, en ik wist al een tijd dat dit artikel eraan zat te komen.Nu kan ik het resultaat in zijn geheel delen met jullie. En wel omdat het precies dat doet wat in dit domein vaak ontbreekt: het brengt orde in een versnipperd en soms ideologisch beladen veld.
Het vertrekpunt is helder. In veel landen groeit het aantal leerlingen met een label binnen SEND (Special Educational Needs and Disabilities). Tegelijk blijven hun gemiddelde leeruitkomsten achter. Die kloof werd sinds corona eerder groter dan kleiner. Er bestaat ondertussen een behoorlijke hoeveelheid interventiestudies, maar die focussen vaak op één doelgroep of één vakgebied. Wat ontbrak, was een breed overzicht dat systematisch kijkt naar gerichte interventies. Niet goed lesgeven in het algemeen, maar aanvullende, doelgerichte ondersteuning. En dat over verschillende SEND-groepen, vakken en contexten heen.
De schaal van deze review is ongewoon groot. Voor de narratieve synthese werden 467 studies opgenomen, goed voor bijna 59.000 leerlingen, al merk je hier subtiel ook vaak de kleine steekproeven. Voor de meta-analyse bleven 349 studies over, met 1.758 afzonderlijke uitkomstmaten. Het gaat om RCT’s en quasi-experimentele studies, vooraf geregistreerd, uitgevoerd volgens PRISMA-richtlijnen, met expliciete aandacht voor risico op bias en heterogeniteit. Methodologisch is dit gewoon stevig werk.
Wat komt daar nu uit?
Als je alles samenneemt, lezen, schrijven, wiskunde en algemene leerprestaties, dan hebben gerichte interventies voor leerlingen met SEND een gemiddeld effect van g = 0,44. Omgerekend is dat ongeveer vijf maanden leerwinst volgens de conversies van de Education Endowment Foundation. Dat is betekenisvol. Tegelijk is de variatie groot. De heterogeniteit is hoog, vooral tussen studies. Dit is dus geen verhaal van “het werkt altijd”, maar van “het kan werken, onder de juiste voorwaarden”.
Interessant is ook wat níét sterk differentieert. Over alle uitkomsten samen genomen zijn er geen consistente verschillen tussen SEND-categorieën. Met andere woorden: er is geen eenvoudige hiërarchie van “voor deze diagnose werkt het wel, voor die niet”. Dat sluit aan bij een bredere verschuiving richting transdiagnostisch denken, waarin noden en leerprofielen belangrijker zijn dan labels op zich.
Als je inzoomt per domein, wordt het beeld genuanceerder. Voor lezen, schrijven en wiskunde zijn de effecten afzonderlijk allemaal positief, met het grootste gemiddelde effect in wiskunde. Tegelijk zie je dat sommige opvallend grote effecten, bijvoorbeeld bij schrijfinterventies voor leerlingen met Social, Emotional and Mental Health-problemen, gedragen worden door heel weinig studies. Dat maakt voorzichtigheid noodzakelijk. Dit artikel nodigt niet uit tot shoppen in effectgroottes, maar tot kijken naar patronen én lacunes.
Een ander belangrijk punt is context. De setting, mainstream of speciaal onderwijs, blijkt globaal genomen geen grote verschillen te maken voor lezen en schrijven (zie ook dit artikel dat ik recent bracht). Voor wiskunde zijn de effecten in het mainstream onderwijs zelfs iets groter. Ook de manier van aanbieden, individueel, in kleine groep of klassikaal, maakt gemiddeld minder verschil dan vaak wordt aangenomen. Dat is ongemakkelijk voor wie graag simpele recepten verkoopt, maar wel realistisch.
Wat wel opvalt, is het belang van onderwijsfase. Voor wiskunde zijn interventies in de basisschool duidelijk effectiever dan interventies die over meerdere onderwijsniveaus lopen. Voor schrijven zie je net grotere effecten in het secundair en post-secundair onderwijs. Dat wijst erop dat timing ertoe doet, en dat “vroeg is altijd beter” te simpel is als algemene regel. Ik moet bekennen, dat was voor mij een van de grotere verrassingen.
Misschien nog belangrijker dan de gemiddelde effecten, zijn de gaten die deze review blootlegt. Voor veel SEND-groepen zijn er – niet verbazend – simpelweg te weinig degelijke studies. Onderzoek in dit domein heeft de neiging om steeds opnieuw hetzelfde te bestuderen: lezen, jonge kinderen, specifieke leerstoornissen. Andere groepen blijven structureel onderbelicht. Dat is geen kleine methodologische voetnoot, maar een beleidsprobleem.
Wat ik sterk vind aan dit artikel, is dat het geen beloftevolle slogans nodig heeft. Het zegt niet dat inclusie vanzelf werkt. Het zegt ook niet dat gerichte interventies een wondermiddel zijn. Het laat zien dat gerichte ondersteuning kan bijdragen aan betere leeruitkomsten, maar alleen als we bereid zijn om context, kwaliteit en grenzen ernstig te nemen.
Voor wie werkt met leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften is dit geen handleiding. Al gaat Jo daar de komende jaren bij de EEF expliciet aan werken, en doen wij dat hier ook bij Leerpunt. Het is wel een nuchter ankerpunt.
Dat Jo en haar team dit werk zo zorgvuldig hebben aangepakt, verrast me niet. Dat het nodig blijft, helaas ook niet.