Na mijn vorige blog over de toename van perfectionisme kreeg ik verschillende keren dezelfde reactie: hoe valt dat te rijmen met de dalende schoolprestaties die we op veel plaatsen zien? Als jongeren steeds perfectionistischer worden, zouden ze dan niet juist beter moeten presteren?

Het klinkt logisch, maar het vertrekt van een misverstand. Perfectionisme is namelijk niet hetzelfde als streven naar kwaliteit of hoge ambities.

Psychologen maken al jaren een onderscheid tussen hoge standaarden enerzijds en perfectionistische zorgen anderzijds. De laatste gaat over angst om fouten te maken, voortdurende twijfel aan jezelf en het gevoel dat anderen alleen tevreden zijn als je perfect bent. Het zijn vooral die perfectionistische zorgen die samenhangen met mentale problemen. De nieuwe meta-analyse laat vooral een stijging zien van dat laatste. Het gaat dan om meer angst om fouten te maken, meer twijfel aan jezelf en een sterker gevoel dat anderen voortdurend hoge verwachtingen hebben.

Dat klinkt misschien als een recept voor harder werken. Maar onderzoek laat juist zien dat deze vorm van perfectionisme vaak samengaat met uitstelgedrag, vermijding, piekeren en stress. Wie bang is om fouten te maken, begint soms later aan een opdracht. Of men blijft eindeloos schaven aan details of kiest liever voor veilige taken dan voor uitdagende. Dat is niet noodzakelijk een goede strategie om te leren.

Daar komt nog iets bij. Schoolprestaties worden door veel meer dan alleen motivatie of persoonlijkheid bepaald. Kwaliteit van instructie, voorkennis, leesvaardigheid, curriculum, lerarentekorten, afleiding, slaap, sociaaleconomische omstandigheden… ze spelen allemaal een rol. Zelfs als het perfectionisme zou toenemen, hoeft dat dus helemaal niet te betekenen dat de gemiddelde prestaties ook zouden stijgen of dalen (naargelang het soort perfectionisme)

Misschien is de combinatie zelfs minder vreemd dan ze op het eerste gezicht lijkt. Stel dat jongeren zich steeds meer onder druk voelen om perfect te zijn, terwijl ze tegelijk opgroeien in een omgeving met meer afleiding, minder leestijd en grotere maatschappelijke onzekerheid. Dan is het goed mogelijk dat zowel mentale problemen toenemen als leerprestaties onder druk komen te staan.

Perfectionisme is dus niet hetzelfde als excellentie. Je kunt je voortdurend onvoldoende voelen zonder daarom beter te presteren. Misschien is dat zelfs precies het probleem.