Het is een onderwerp dat al een paar keer de revue passeerde op deze blog: leren van fouten. Een nieuwe studie in het Journal of Educational Psychology laat zien dat het antwoord opnieuw genuanceerder is dan een simpele ja of nee. Wat had je verwacht? Maar lees verder, want het wordt praktischer dan je denkt.

Even kort ter herinnering. Onderzoekers maken al langer een onderscheid tussen je eigen fouten maken tijdens het leren en leren van fouten die bewust in een uitgewerkt voorbeeld zijn aangebracht. Vooral dat laatste kreeg de voorbije jaren veel aandacht. Het idee klinkt aantrekkelijk: als leerlingen eerst een fout moeten ontdekken en verbeteren, denken ze dieper na over de leerstof en onthouden ze die beter.

Deze nieuwe studie van Beege en collega’s onderzocht precies dat. Meer dan driehonderd studenten leerden de basis van programmeren in Java. Sommigen kregen correcte uitgewerkte voorbeelden, anderen voorbeelden waarin bewust fouten waren ingebouwd. Daarnaast varieerden de onderzoekers de instructies. Sommige studenten moesten de voorbeelden vooral begrijpen, anderen moesten actief op zoek gaan naar fouten en die verbeteren.

Het resultaat zal voor velen verrassend zijn, maar de studenten die fouten moesten zoeken, leerden uiteindelijk niet meer dan studenten die gewoon correcte voorbeelden bestudeerden. Hun scores op zowel retentie als transfer verschilden nauwelijks. Wel waren ze aanzienlijk langer bezig en ervaarden ze meer cognitieve belasting. Anders gezegd: dezelfde leeropbrengst, maar tegen een hogere prijs!

In een tweede experiment gingen de onderzoekers nog een stap verder. Ze vergeleken drie situaties: zelf fouten zoeken en corrigeren, fouten corrigeren die al waren aangeduid en nadenken over reeds gecorrigeerde fouten. Ook daar bleek dat het volledig zelf opsporen van fouten de minste instructionele efficiëntie opleverde. Reflecteren op reeds gecorrigeerde fouten bleek minstens even effectief en vereiste minder mentale inspanning.

Dat betekent niet dat de eerdere literatuur fout was. Integendeel. De studie laat vooral zien wanneer leren van fouten werkt en wanneer niet. Voor beginners is het zoeken naar fouten een complexe taak. Ze moeten de leerstof nog leren begrijpen, tegelijk de fout herkennen, bedenken wat het juiste antwoord kan zijn én verklaren waarom iets fout is. Dat alles kan behoorlijk veel vragen van het werkgeheugen. Vanuit de Cognitive Load Theory is dat ook precies wat je zou verwachten.

Voor de praktijk vind ik dat misschien wel de belangrijkste boodschap. Soms lijken we te denken dat een moeilijkere opdracht automatisch tot meer leren leidt. Dat hoeft helemaal niet zo te zijn. Een leerling die twintig minuten zoekt naar een fout die hij uiteindelijk toch niet begrijpt, leert niet noodzakelijk meer dan een leerling die vijf minuten een correcte uitwerking bestudeert en daarover nadenkt. Dat alles betekent uiteraard niet dat je nooit fouten moet gebruiken. Maar de manier waarop je dat doet en bij wie, blijkt belangrijker dan het simpele feit dat er fouten aanwezig zijn.

Daarom deze praktische lessen:

• Voor beginners blijven correct uitgewerkte voorbeelden vaak de beste start. Ze helpen een eerste mentaal model op te bouwen zonder onnodige cognitieve belasting.
• Wil je toch met fouten werken, zorg dan dat leerlingen al voldoende voorkennis hebben. Pas wanneer ze begrijpen hoe een correcte oplossing eruitziet, wordt het zoeken naar fouten een zinvolle leeractiviteit.
• Een mogelijkheid is om na een fout voorbeeld ook de correcte oplossing te tonen en leerlingen te laten uitleggen waarom de oorspronkelijke redenering fout was. Dat sluit goed aan bij wat deze studie laat zien.

Dit alles sluit mooi aan bij een bredere les uit de onderwijspsychologie. Actief leren is belangrijk, maar niet elke vorm van activiteit is even productief. Soms bestaat goed onderwijs er juist uit om op het juiste moment de juiste cognitieve inspanning te vragen. Voor beginners betekent dat vaak eerst begrijpen. Pas daarna wordt het analyseren van fouten echt waardevol.

Nog meer over leren van fouten met praktische wenken: check deze post.