Gisteren schreef ik al over de nieuwe PISA-resultaten, en ik eindigde met een vraag waar ik me verder in wilde verdiepen: wat gebeurt er eigenlijk als we niet naar het Verenigd Koninkrijk kijken, maar naar Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland afzonderlijk? En dus maakt belofte schuld die ik met deze post aflos én die behoorlijk leerrijk kan zijn!

Waarom is de UK zo relevant? Net zoals er geen Belgisch onderwijs bestaat, bestaat er eigenlijk ook geen Brits onderwijs. Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland voeren al behoorlijk lang een eigen onderwijsbeleid. En dat is de voorbije jaren bijna uitgemond in een natuurlijk experiment, omdat hun keuzes op sommige punten behoorlijk uit elkaar zijn gaan lopen. En dan is de vraag hoe zich dat vertaalt in hun PISA-resultaten.

Deze grafiek van de Financial Times vatte het gisteren nogal provocerend samen: “England has bucked the international trend of collapsing school test scores.”

2) England is a rare exception.During the 2010s many other countries (including the other 3 UK nations) changed tack, experimenting with ideas like transferrable skills instead of focusing on tried-and-tested disciplines and methods.It looks like those experiments have failed.

— John Burn-Murdoch (@jburnmurdoch.ft.com) 2026-09-08T10:56:25.172Z

Maar… het kan zijn dat dit misschien wat te sterk geformuleerd is. Daar kom ik straks nog op terug. Dat er iets opvallens aan de hand is, is zeker.  In PISA 2025 haalt Engeland 516 punten voor wetenschappen, 497 voor lezen en 492 voor wiskunde. Schotland daarentegen komt uit op respectievelijk 491, 488 en 467. Noord-Ierland op 492, 482 en 473. Wales bengelt steeds onderaan in het lijstje op 476, 459 en 456. De Engelse scores zijn voor alle drie domeinen duidelijk hoger dan die van elk van de drie andere delen van het Verenigd Koninkrijk. Een verschil dat gisteren in het algemene rapport niet zichtbaar was.

Het zijn vooral wiskunde en de wetenschappen waar de verschillen behoorlijk groot zijn. Engeland ligt voor beide domeinen ongeveer 25 punten voor op Schotland. Tegenover Wales loopt het verschil op tot 40 punten voor wetenschappen, 38 voor lezen en 36 voor wiskunde. De vuistregel is dat 20 punten overeenkomen met zowat een jaar school volgen (al is de OESO de eerste om dit te relativeren).

En dan zijn er de verschillende evoluties. Tussen 2015 en 2025 bleef Engeland voor alle drie de klassieke PISA-domeinen statistisch stabiel, dit in vergelijking met het OESO-gemiddelde dat in feite al een tijdje dalend is. Voor wiskunde gingen Schotland, Wales én Noord-Ierland in dezelfde periode significant achteruit. Voor lezen daalden Wales en Noord-Ierland significant, terwijl Engeland en Schotland statistisch stabiel bleven.

Stabiel betekent niet dat er onderweg niets gebeurde. De Engelse wiskundescore van 492 ligt bijvoorbeeld wel significant onder de 504 uit 2018. Maar tegenover 2015 is er geen significant verschil en tussen 2022 en 2025 bleef de score exact 492.

Maar zoals ik al schreef in de inleiding, maakten de vier regio’s de voorbije 20 jaar verschillende keuzes.  Engeland koos, zeker sinds de hervormingen die vanaf ongeveer 2010 werden ingezet, veel nadrukkelijker voor vakinhoud, kennis, een duidelijker nationaal curriculum, systematische phonics, externe toetsing en vrij expliciete verwachtingen over wat leerlingen moeten kennen. Voor de Vlamingen die deze blog lezen, op veel punten herkenbaar.

Schotland koos daarentegen met Curriculum for Excellence veel sterker voor brede competenties, interdisciplinariteit en flexibiliteit. Wales ging met Curriculum for Wales eveneens in de richting van een meer purpose-driven curriculum, met brede doelen en veel ruimte voor scholen om het curriculum zelf vorm te geven.

En Noord-Ierland? Ik was er twee weken geleden zelf nog en ik merk dat er iets bezig is, noem het een opmerkelijke koerswijziging. Het voorgestelde curriculum voor 2028 noemt zichzelf letterlijk “knowledge-rich, coherent and ambitious”. Het moet veel duidelijker vastleggen wat kinderen wanneer leren, met inhoud die cumulatief en zorgvuldig wordt opgebouwd. De hervorming wordt geleid door Christine Counsell (die ook in Vlaanderen meewerkte aan de nieuwe minumumdoelen), met Lucy Crehan (een oude bekende van me) als vicevoorzitter van de curriculumtaskforce.

Nu lijkt de conclusie snel gemaakt. Engeland koos voor kennis en duidelijke vakinhouden en bleef overeind. Schotland en Wales kozen een andere richting en gingen achteruit. Noord-Ierland ging eveneens achteruit en schuift nu expliciet richting een kennisrijker curriculum. Case closed? Ten eerste klopt deze samenvatting niet. Wales ging voor lezen en wiskunde achteruit, maar Schotland enkel voor wiskunde. En ken je me nu nog niet? Het is vaak… genuanceerder.

Besef goed, we hebben het over PISA. Dit zijn regio’s en geen gerandomiseerde controlegroepen. Er verschillen honderden dingen tussen Wales, Engeland en Schotland naast hun curriculum. Demografie, economie, lerarentekorten, toetsbeleid, schoolstructuren, absentie en ga zo maar door. Uit deze cijfers kun je onmogelijk afleiden dat curriculumbeleid de oorzaak is van de verschillende trajecten. Het kan zeker een rol spelen, maar PISA-data laat geen causale conclusies toe, remember?

En bij het doornemen van de vier regiorapporten en het wat extra opzoeken hier en daar, leerde ik veel bij. De Welsh Government benadrukte zelf dat de leerlingen uit PISA 2025 de laatste PISA-cohort zijn die nog niet onder het nieuwe Curriculum for Wales heeft gestudeerd. Het is dus het oude curriculum dat ‘getest’ werd. Je kan dus moeilijk beweren dat de slechte Welshe PISA-resultaten bewijzen dat Curriculum for Wales mislukt is. Er is namelijk een klein chronologisch probleem.

Tegelijk merk je in Wales ook een trage maar gestage beweging naar meer nadruk op duidelijkheid, coherentie, sequencing en het opnieuw gebruiken van voorkennis.

Verhaal klaar? Nee. Ik schreef gisteren ook al dat de voorlopige info die ik kreeg suggereerde dat Engeland goed scoorde met minder invloed van sociale achtergrond.  Klopt dit en hoe zit het met de andere regio’s?

In Engeland is er nog wel degelijk een SES-kloof. Dit bleek eerder al uit het evaluatierapport van Becky Francis over het kennisrijke curriculum in Engeland. Die kloof bedraagt er 81 punten voor wetenschappen en 89 voor wiskunde, ongeveer vergelijkbaar met het OESO-gemiddelde. Maar opvallend: voor lezen is de Engelse kloof met 66 punten juist significant kleiner dan het OESO-gemiddelde van 78. Tegelijk heeft Engeland behoorlijk veel toppresteerders. Voor wiskunde haalt 14% niveau 5 of 6, tegenover 8% gemiddeld in de OESO.

Kijken we naar Wales, dan zien we relatief kleine sociaal-economische verschillen. Tussen het hoogste en het laagste SES-kwartiel bedraagt het verschil 65 punten voor wetenschappen, 50 voor lezen en 70 voor wiskunde. Alle drie deze verschillen zijn significant kleiner dan gemiddeld in de OESO. Ook verklaart SES in Wales relatief weinig van de verschillen in prestaties. Maar we mogen niet vergeten dat Wales dit combineert met lage gemiddelde prestaties.

Ook Schotland maakt het equity-verhaal ingewikkelder. Daar is de samenhang tussen SES en lezen in 2025 opvallend klein geworden. SES verklaart nog slechts 3,6% van de verschillen in leesprestaties en de SES-gradient bedraagt 19 punten. Beide zijn significant lager dan in eerdere PISA-rondes. Dus nee, we kunnen niet eenvoudig zeggen: Engeland kiest voor excellentie, Wales en Schotland voor gelijkheid. Daarvoor zijn de resultaten veel interessanter.

Terwijl ik dit allemaal zat uit te pluizen, kreeg ik een opmerking doorgestuurd over de Engelse steekproef. Het voordeel van veel via deze blog te delen én een zeer aandachtig en betrokken lezerspubliek te hebben. Het Engelse rapport bevat namelijk een uitgebreide analyse van de leerlingen die wel en niet aan PISA deelnamen. Daaruit blijkt dat de uitval bepaald niet willekeurig was.

Van de leerlingen die deelnamen en konden worden gekoppeld aan de Engelse National Pupil Database, had 1,4% een Education, Health and Care Plan. Onder de geselecteerde leerlingen die niet deelnamen was dat 7,1%. Voor andere SEN-support is het verschil 10,7 tegenover 25,0%. En 23,8% van de deelnemers kwam in aanmerking voor free school meals, tegenover 39,6% van de niet-deelnemers. Wat betekent dit concreet? Onder de leerlingen die niet deelnamen zitten relatief veel leerlingen waarvan je redelijkerwijs zou verwachten dat ze gemiddeld lager zouden scoren.

De Engelse PISA-onderzoekers erkennen het probleem zelf zoals het hoort. Ze concluderen dat de deelnemende scholen behoorlijk representatief zijn, maar zien een mogelijke bias door kenmerken van individuele leerlingen, waaronder free school meals en SEN. Maar er is wel nog meer aan de hand met de data. De onderzoekers konden niet nagaan of deelname samenhing met eerdere prestaties, omdat deze lichting door corona de relevante Key Stage 2-toetsen niet heeft afgelegd. Daar komen ook nog 410 deelnemende leerlingen bij die niet aan de National Pupil Database konden worden gekoppeld en daarom ontbreken in deze analyse.

Let wel; de OESO heeft de Britse gegevens wel geschikt verklaard voor rapportering, al overschreed het VK de toegestane grens voor uitsluitingen. Engeland zelf haalde met 90% schoolrespons en 83% leerlingrespons de formele PISA-responsnormen. Het Engelse rapport waarschuwt desondanks expliciet dat internationale en historische vergelijkingen voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd. Daarom lees je dus best alles. Ik kreeg ook de suggestie doorgespeeld dat dit tot 10 punten verschil zou kunnen opleveren. Dit kan ik tot nu toe niet bevestigen.  Maar stel dat het zelfs ongeveer zou kloppen, dan verdwijnen de prestaties van Engeland niet. Tien punten van de Engelse science-score aftrekken brengt je bijvoorbeeld van 516 naar 506, nog steeds boven Schotland met 491 en Wales met 476. Voor wiskunde zou 492 dan 482 worden, tegenover 467 in Schotland en 456 in Wales.

Afrondend de vraag die ik de voorbije 24 uur van verschillende journalisten kreeg: is Engeland nu terecht hét gidsland bij uitstek? Wel, het is zeker als regio die standhield een interessant en leerrijk verhaal. Maar tegelijk mogen we niet vergeten hoe het andere gidslanden verging. Remember Finland? We mogen niet ervan uitgaan dat curriculum alles is. Ik was trouwens zaterdag zelf in Londen en daar is hét thema nu niet meer kennisrijk, maar… inclusie.