Simpel zou je zeggen: de leerlingen uit de meest kwetsbare gezinnen waren de grootste verliezers van COVID-schoolsluitingen. En dat klopt ook… al is het verhaal een stuk ingewikkelder dan je misschien zou denken. Een nieuwe internationale studie op basis van PISA-gegevens toont namelijk dat het antwoord sterk afhangt van het land waar leerlingen tijdens de pandemie op school zaten.

In ontwikkelde landen bleek de gemiddelde leerachterstand relatief beperkt te zijn gebleven. Tegelijk groeide er de kloof tussen leerlingen uit kansrijke en kwetsbare gezinnen aanzienlijk. Kinderen uit meer bevoorrechte milieus konden, gemiddeld genomen, tijdens de schoolsluitingen vaker rekenen op interactieve online lessen, digitale leermiddelen en een stabiele leeromgeving thuis. Voor meer kwetsbare leerlingen was dat veel minder het geval. Het gevolg was dat bestaande verschillen vaak groter werden.

In minder welvarende landen was het beeld volgens de analyses van Michele Romanello en haar collega’s heel anders. Daar waren de gemiddelde leerverliezen vaak groter, maar de sociaal-economische verschillen namen veel minder toe. Dit zou niet zijn omdat kwetsbare leerlingen het daar beter deden, maar omdat kwalitatief afstandsonderwijs voor vrijwel alle leerlingen maar zeer beperkt beschikbaar was. Daardoor verloor een veel grotere groep leerlingen terrein, ongeacht hun sociaal-economische achtergrond.

Dat is meteen ook de belangrijkste conclusie van deze studie. Schoolsluitingen werkten niet overal op dezelfde manier. In rijkere landen vergrootten ze vooral de ongelijkheid tussen leerlingen. In minder welvarende landen zorgden ze vooral voor algemene leerachterstanden.

Hoe verklaren de onderzoekers dat verschil? Volgens hen speelde vooral de manier waarop afstandsonderwijs werd georganiseerd een rol. Leerlingen die toegang hadden tot live online lessen en goed gestructureerd digitaal lesmateriaal bleken het gemiddeld beter te doen dan leerlingen die vooral aangewezen waren op televisie, radio of berichten via bijvoorbeeld WhatsApp. Technologie op zich was dus niet de oplossing; de kwaliteit en de interactie van het afstandsonderwijs maakten het verschil.

Dit lijkt allemaal niet zo onlogisch, toch is volgens mij net bij deze laatste paragraaf voorzichtigheid aangewezen. De onderzoekers gebruiken namelijk PISA-gegevens uit 2018 en 2022 en combineren die met informatie over schoolsluitingen en afstandsonderwijs. Daarmee kunnen ze sterke verbanden aantonen, maar zoals ik al vaak schreef, kan je met PISA geen harde oorzaak-gevolgrelaties aantonen. De onderzoekers erkennen trouwens zelf dat scholen die beter afstandsonderwijs aanboden mogelijk ook vóór de pandemie al sterker georganiseerd waren. No shit, Sherlock.

Dat neemt niet weg dat de studie een belangrijke nuance toevoegt aan het debat. De vraag is niet alleen hoeveel leerachterstand COVID veroorzaakte, maar ook wie dat verlies vooral droeg. En het antwoord daarop blijkt afhankelijk van de context: in rijke landen betaalden vooral kwetsbare leerlingen de hoogste prijs. In minder welvarende landen kreeg bijna iedereen een deel van de rekening gepresenteerd.