Soms lijkt het alsof iedereen tegenwoordig kritisch wil denken of vooral wil dat we het onze kinderen leren doen. Het staat in leerplannen, beleidsdocumenten, visieteksten en is onderwerp van gesprekken over zogenaamde “21st century skills”, alsof er vroeger geen kritisch denken nodig was. Leraren moeten het stimuleren, leerlingen moeten het ontwikkelen en scholen zouden het centraal moeten zetten. Alleen… wat is kritisch denken eigenlijk?
Een nieuwe systematische review in Review of Educational Research laat mooi zien dat dit niet zo een eenvoudige vraag is als je misschien zou denken. Jarmila Bubikova-Moan en collega’s analyseerden 208 studies over kritisch denken in de lerarenopleiding en kwamen tot een opvallende conclusie: onderzoekers gebruiken het begrip voortdurend, maar bedoelen vaak verschillende dingen.
Soms gaat kritisch denken over argumenteren. Over bewijs beoordelen, redeneringen analyseren en logische fouten herkennen. Dat is de eerder klassieke benadering die sterk teruggaat op filosofen en cognitieve psychologen. Denk aan vragen zoals: klopt deze redenering? Welke evidentie is er? Welke conclusie volgt hier logisch uit?
Maar in andere studies bleek kritisch denken iets veel breders te betekenen. Dan gaat het over kritisch burgerschap, maatschappelijke structuren in vraag stellen, omgaan met macht, ongelijkheid en sociale rechtvaardigheid. Kritisch denken krijgt dan bijna de betekenis van kritisch handelen.
Maar daar stopt het niet. Andere onderzoekers gebruiken dan weer termen zoals reflective thinking, critical reflection, problem solving, higher-order thinking of zelfs creativity bijna als synoniemen. Soms zonder echt uit te leggen waar de verschillen liggen.
Verwarrend? Zeker, maar ook wetenschappelijk lastig. Want afhankelijk van welke definitie je gebruikt, verandert ook wat je in de klas doet of bekijkt. Als kritisch denken vooral logisch redeneren is, dan zal onderwijs focussen op argumentatie, bewijs evalueren en het herkennen van denkfouten. Als kritisch denken vooral emancipatie betekent, dan verschuift de nadruk naar maatschappelijke analyse, perspectiefwisseling en kritische pedagogiek. En als het gewoon een algemene “vaardigheid van de toekomst” wordt, dreigt het zo breed te worden dat niemand nog precies weet wat ermee bedoeld wordt.
De review toont trouwens nog iets belangrijks. Veel studies definiëren kritisch denken niet expliciet. Onderzoekers verwijzen naar een auteur, gebruiken een vragenlijst of gooien enkele verwante termen samen, maar maken niet echt duidelijk wat ze precies onderzoeken. Dit maakt het moeilijk om onderzoeksresultaten goed te interpreteren. Want als iedereen iets anders bedoelt met kritisch denken, vergelijken we soms appels met peren.
Deze review raakt zo ook een ouder debat in onderwijs. Ik heb zelf nooit veel geloof gehecht aan het idee dat kritisch denken een soort universele, contextvrije “21st century skill” zou zijn die je los van inhoud kan trainen. Niet omdat kritisch denken onbelangrijk zou zijn, maar net omdat het meestal veel sterker verweven blijkt met kennis, vakinhoud en context dan populaire discoursen soms suggereren.
Dat zie je trouwens ook in deze review terugkomen. Onderzoekers discussiëren al jaren over de vraag of kritisch denken een algemene vaardigheid is of sterk afhangt van domeinkennis. Kan je “kritisch leren denken” los van inhoud? Of heb je net veel kennis nodig om goede vragen te kunnen stellen en argumenten te beoordelen?
De auteurs geven daar geen definitief antwoord op, maar het debat alleen al is veelzeggend. Want soms klinkt het in onderwijs alsof kritisch denken bijna los verkrijgbaar is: een soort universele skill die je gewoon kan trainen onafhankelijk van inhoud. Alleen blijkt uit veel onderzoek net dat kennis vaak een voorwaarde is om echt kritisch te kunnen redeneren. Het is moeilijk argumenten over klimaat, geschiedenis of genetica te evalueren als je nauwelijks begrijpt waarover het gaat. Ik schreef en zei het al eerder: kritisch zijn zonder kennis, is gewoon lastig doen.
Persoonlijk denk ik dat één element bijna altijd terugkomt: kritisch denken draait uiteindelijk om het zorgvuldig omgaan met redenen, evidentie en conclusies. Het gaat over meer dan “een eigen mening hebben”. Integendeel zelfs. Kritisch denken betekent net dat je bereid bent je eigen ideeën te onderzoeken, argumenten af te wegen en eventueel van standpunt te veranderen.
Kritisch denken is niet hetzelfde als overal tegenin gaan. Niet hetzelfde als wantrouwen als levenshouding. Niet hetzelfde als “ik stel gewoon vragen”. Echte kritische denkers stellen namelijk niet alleen vragen aan anderen, maar ook aan zichzelf.