Deze week gaf ik in Geel een lezing over welbevinden, motivatie en weerbaarheid. Maar toen ik achteraf naar huis reed, besefte ik dat er iets ongemakkelijks kan zitten in hoe we vandaag over studentenwelzijn spreken met de aandacht voor “weerbaarheid”, “grit”, “coping” of “resilience”. Alsof de belangrijkste vraag wordt hoe studenten beter leren omgaan met druk. Minder vaak stellen we de omgekeerde vraag: hoeveel van die druk wordt eigenlijk mee geproduceerd door de context waarin studenten studeren? Misschien omdat we daar weinig aan kunnen veranderen?
Een recente systematische review in Review of Education biedt daar een interessante aanleiding voor. De studie van Malamati en Vasiou bracht 37 onderzoeken samen over de relatie tussen negatieve levensgebeurtenissen en het welzijn van universiteitsstudenten. De conclusie op zich zal weinig mensen verbazen: meer negatieve gebeurtenissen hangen gemiddeld samen met meer stress, angst, depressieve symptomen en lagere levenssatisfactie. Het zou vreemd zijn mocht dit anders zijn. Maar interessanter is misschien wat er onder die vaststelling zit.
Want de negatieve ervaringen waarover het gaat, zijn veel breder dan zware trauma’s alleen. Het gaat ook over financiële onzekerheid, relationele problemen, sociale isolatie, academische druk, een gebrek aan steun, onduidelijke verwachtingen of een onveilige omgeving. Sommige studies in de review wijzen bovendien op het cumulatieve effect van zulke ervaringen: niet één groot incident, maar de opeenstapeling van kleinere stressoren lijkt vaak doorslaggevend.
Dat maakt de discussie meteen minder individueel dan ze soms klinkt. Natuurlijk spelen persoonlijke factoren een rol. De review bevestigt ook dat sociale steun, optimisme, copingstrategieën en zelfeffectiviteit beschermende factoren kunnen zijn. Maar dat is niet hetzelfde als zeggen dat welzijn hoofdzakelijk een individuele verantwoordelijkheid is. Wie enkel focust op “weerbaarheid” riskeert impliciet te suggereren dat problemen vooral ontstaan omdat studenten onvoldoende veerkrachtig zijn.
Dat is een subtiele maar belangrijke verschuiving. Want veel van de problemen die studenten ervaren zijn niet zomaar toevallige persoonlijke tekorten. Ze ontstaan ook binnen systemen. Denk aan financiële druk, voortdurende prestatiedruk, onduidelijke verwachtingen, een gebrek aan verbondenheid, versnipperde begeleiding of onderwijscontexten waarin studenten zich vooral anoniem voelen. Zelfs zaken als huisvesting, sociale media of voortdurende bereikbaarheid spelen mee.
Dat betekent niet dat weerbaarheid onzin is. Integendeel. Mensen verschillen in hoe ze omgaan met moeilijke situaties, en ondersteuning rond coping of mentale gezondheid kan absoluut waardevol zijn. Alleen is het opvallend hoe gemakkelijk “veerkracht” soms verandert in een beleidswoord dat vooral de verantwoordelijkheid terug bij het individu legt.
Alsof de oplossing voor structurele druk vooral bestaat uit beter leren ademen. Misschien verklaart dat ook waarom sommige interventies rond welzijn tegelijk zinvol én frustrerend kunnen aanvoelen. Een mindfulnesssessie kan in bepaalde situaties helpen. Sociale ondersteuning helpt vaak ook echt. Maar wanneer de context zelf onveranderd stress blijft produceren, ontstaat soms het gevoel dat studenten vooral leren functioneren binnen een systeem dat zelf weinig verandert.
Dat spanningsveld zie je trouwens niet alleen in het hoger onderwijs. Ook in discussies over burn-out, werkstress of welzijn op school duikt steeds opnieuw dezelfde reflex op: hoe maken we mensen sterker? Een logische vraag. Maar misschien even belangrijk is: waarom verwachten we voortdurend dat mensen zich aanpassen aan omstandigheden die structureel belastend blijven?
De review eindigt opvallend voorzichtig. De auteurs benadrukken dat studentenwelzijn sterk samenhangt met context, steunnetwerken en copingmogelijkheden. Niet dat resilience onbelangrijk is. Wel, dat welzijn nooit volledig los staat van de context waarin mensen moeten functioneren.