Via LinkedIn kreeg ik een privébericht deze uitgebreide vraag binnen, naast complimenten voor het werk en het team van Leerpunt:

In onze secundaire school hebben wij vorig jaar onze brede basiszorg versterkt.

Een van de maatregelen ligt scherp “onder vuur” bij een groep leerkrachten uit de derde graad na een participatief traject.
We vragen om verbetersleutels te voorzien. Het is aan de leerkracht om te bepalen wanneer deze gedeeld worden. We leggen de verantwoordelijkheid bij de leerkracht, je zorgt ervoor dat je leerlingen zich goed kunnen voorbereiden op taken en toetsen en examens en de juiste leerstof hebben.

Een groep leerlingen noteert niet, kan moeilijk geactiveerd worden in de les. Hier lopen deze leerkrachten tegenaan. Hun antwoord is: geen notities nemen in de les is niet kunnen studeren. Deze groep leerlingen is vaak slim en het lukt hen om met verbetersleutels te slagen op toetsen en examens.

Een blik van buiten de school kan me helpen op deze maatregel in onze brede basiszorg.

Misschien denk je aan iets evidence based dat ik zou kunnen gebruiken om in de discussie in te brengen?

Moest even nadenken over het antwoord, wat fijn moest er binnenkort ook een Kennisrotonde komen in Vlaanderen… Maar in afwachting daarvan deze poging:

We weten uit onderzoek dat notities maken veel meer is dan een geheugensteuntje. Het is een vorm van actief leren: je selecteert, verwerkt en structureert informatie. Mueller en Oppenheimer (2014) hebben bijvoorbeeld laten zien dat wie met de hand notities maakt vaak dieper begrijpt, omdat je niet alles letterlijk kan overschrijven maar moet nadenken over wat belangrijk is. Leerlingen die niet noteren, kunnen soms toch slagen – meestal de sterkere of meer bevoorrechte leerlingen – maar dat wil niet zeggen dat ze optimaal leren. Voor veel anderen betekent “geen notities” vooral: geen houvast en geen strategie om later te studeren.

Tegelijk klopt het dat verbetersleutels leerlingen kunnen ondersteunen. Vanuit onderzoek naar formatief evalueren en zelfregulerend leren weten we dat feedback die leerlingen helpt zichzelf te corrigeren, wel degelijk krachtig kan zijn. Maar alleen als die sleutels niet als eindpunt worden gezien, maar als startpunt om na te denken: “wat had ik anders, en waarom?” Als leerlingen ze enkel gebruiken om te reproduceren, lopen ze het risico van een illusion of competence: ze hebben het idee dat ze het kunnen omdat ze het antwoord zien, maar ze hebben de leerstof niet echt verwerkt.

Brede basiszorg draait niet om “hetzelfde middel voor iedereen”, wel om structuren die zoveel mogelijk leerlingen ondersteunen. Voor sommigen volstaat de sleutel, voor anderen is er nood aan expliciete strategie-instructie. Er is ook onderzoek dat laat zien dat leerlingen notities beter leren maken wanneer ze daarin begeleid worden – denk aan guided notes of expliciete training in samenvatten (zie oa Boyle, 2013).

Misschien is de vraag dus niet: verbetersleutels of notities? Maar: hoe combineren we die twee zodat we zowel sterke als kwetsbare leerlingen ondersteunen? Een mogelijke aanpak: leerlingen laten noteren en laten oefenen, daarna verbetersleutels gebruiken om hun eigen werk te checken. Zo versterken we niet alleen hun kennis, maar ook hun zelfregulatie.

Er is onderzoek dat laat zien dat leerlingen niet vanzelf strategieën inzetten die op lange termijn het beste werken (denk aan Bjork & Bjork’s “desirable difficulties”). Ze kiezen vaak voor de weg van de minste weerstand: geen notities, gewoon leren van de sleutel. Dat werkt voor sommigen op korte termijn, maar helpt hen minder op lange termijn. Hier kan de school best kaders bieden. Zoals: we verwachten dat je tijdens de les actief werkt, en notities zijn één manier om dat zichtbaar te maken.

Een praktische middenweg: geef de sleutel pas nadat leerlingen iets hebben geproduceerd (notities, schema, antwoorden). Zo ervaren ze de meerwaarde: de sleutel helpt hen verbeteren, maar vervangt hun eigen werk niet.

En wat denken jullie?

Deze week kreeg ik deze mail van Marleen die ik met haar toestemming hier deel:

Beste Pedro,
Ik ben leerkracht Nederlands in de tweede en derde graad dubbele finaliteit en arbeidsfinaliteit (maatschappij en welzijn, zorg). Om het lezen en schrijven te bevorderen vervang ik bij de derdejaars 1 lesuur door een wekelijks leesuurtje. De leerlingen mogen zelf kiezen welk boek ze lezen met de volgende beperkingen: het moet Nederlandstalige fictie zijn en het mogen geen strips zijn (graphic novels mogen wel).

Elke week lezen ze 40 minuten. De laatste 10 minuten van de les maken ze een korte samenvatting van wat ze gelezen hebben. Tot de krokusvakantie moeten ze minimum 5 zinnen schrijven, vanaf de krokusvakantie 10 zinnen.
Alle samenvattingen worden wekelijks verbeterd en ze krijgen ze nadien terug. Aan het einde van het schooljaar maak ik een bevraging voor de leerlingen.

Nu we terug aan het nieuwe schooljaar beginnen, vraag ik me af hoe ik hun leesplezier nog kan vergroten, en hun leesvaardigheden verbeteren.
Zijn er dingen die ik over het hoofd zie?

Hartelijk dank!
Marleen

Ze bezorgde me ook een overzicht van hoe dit alles effect had op het lezen en het leesplezier van haar leerlingen, maar vanwege privacy deel ik dit niet hier. Wel deel ik graag het antwoord dat ik haar stuurde, misschien geeft het ook voor jou wat inspiratie:

Dank voor je vraag! Boeiend en al mooie resultaten! Wat blijkt uit de bevraging: het leesuurtje doet echt wél iets. Heel wat leerlingen vonden lezen eerst saai maar dat aantal is stevig gedaald. Sommigen zijn zelfs echt beginnen genieten van boeken. Tegelijk zie je dat het voor de meesten nog wel ophoudt bij het lesuurtje zelf: thuis lezen blijft beperkt.

Je doet al veel dat aangeraden wordt en ik denk je eventueel voor komend  schooljaar vooral kan inzetten op kleine ingrepen die het plezier vergroten en de drempel verlagen:

• iets meer variatie: De samenvatting blijft nuttig maar af en toe afwisselen kan wonderen doen. Laat hen eens een sociale media post maken over hun hoofdstuk, een zin kiezen die hen opviel of kort in duo’s pitchen wat ze lazen.
• Breder aanbod. Fictie blijft de basis maar sommige leerlingen haken sneller aan bij non-fictie of verhalen die dicht bij hun leefwereld liggen (zorg, welzijn, maatschappij). Dat kan je af en toe toelaten. Eventueel kun je bijvoorbeeld hen verschillende boeken of bronnen naar eigen smaak laten lezen rond een gemeenschappelijk, samengekomen thema. Dit kan leiden tot…
• Meer uitwisseling. Omdat bib en ruilkast weinig trekken kan je het kleinschaliger houden: een korte boekentipronde in de klas of een digitaal prikbord waar ze leestips posten.
• Ook kan een boekenclub-benadering soms werken als een variatie onderweg: samen een zelfde boek of hoofdstuk lezen en daarna samen bespreken.
• Laat zien wat ze bereiken. Samen een boekenplank bijhouden in de klas of digitaal werkt vaak sterker dan een individueel lijstje. Zo zien ze dat ze met z’n allen veel gelezen hebben.
• Kleine leesdoelen. Veel leerlingen zeggen dat ze wel meer zouden willen lezen maar dat het er niet van komt. Je kan ze prikkelen met iets kleins en haalbaars zoals één keer per week tien minuten thuis of op school lezen buiten de les en dat kort delen.
• Benadruk vooruitgang. Ze vonden de samenvattingen lastig maar gaven zelf aan dat het beter ging naarmate ze oefenden. Maak die groei zichtbaar met voorbeelden: dat geeft zelfvertrouwen.

Zo blijft de kern van je aanpak overeind – rust keuzevrijheid regelmaat – maar voeg je net dat tikkeltje variatie zichtbaarheid en eigenaarschap toe. Dat kan al genoeg zijn om het effect nog sterker te maken.